Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM giai đoạn 2021-2025 đã về đích với những con số ấn tượng, vượt xa các chỉ tiêu Quốc hội giao. Tuy nhiên, đằng sau những con số định lượng đó là một sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy. Nông thôn không chỉ là nơi sản xuất nông nghiệp, mà là không gian sống, không gian văn hóa và là miền quê đáng sống của những "nông dân tri thức".

NTM là nơi không chỉ có thu nhập mà có niềm vui, sự sẻ chia, người già được quan tâm, trẻ em được học hành, bình đẳng giới được bước vào từng ngôi nhà, từng cộng đồng

Theo báo cáo tổng kết của Bộ Nông nghiệp và Môi trường tính đến hết tháng 6/2025 cho thấy một bức tranh sáng màu về diện mạo nông thôn Việt Nam. Giai đoạn 2021-2025 được đánh giá là thời kỳ phát triển mới, sâu sắc và thực chất hơn của chương trình.

Các chỉ tiêu cốt lõi đều đã "về đích" sớm. Cụ thể, tỷ lệ xã đạt chuẩn NTM đã chạm mốc 79,3% (so với chỉ tiêu 80%), tăng 10,6% so với năm 2021. Điểm nhấn chất lượng nằm ở tỷ lệ xã đạt NTM nâng cao và kiểu mẫu. Tỷ lệ xã NTM nâng cao đạt 42,4%, vượt chỉ tiêu 40% và tăng gấp 5 lần so với đầu nhiệm kỳ. Đặc biệt, số xã đạt NTM kiểu mẫu đạt 12,3%, vượt chỉ tiêu 10% và tăng tới hơn 17 lần so với cuối năm 2021.

Ở cấp huyện, tỷ lệ đơn vị hoàn thành nhiệm vụ đạt 51%, trong đó 20% là huyện NTM nâng cao – một con số đáng nể khi biết rằng tại thời điểm cuối năm 2021, cả nước chưa có huyện nào đạt tiêu chí này. Tính chung cả nước, đã có 12 tỉnh được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng NTM.

Thành quả này không chỉ đến từ ngân sách nhà nước mà phần lớn nhờ vào sức lan tỏa mạnh mẽ trong nhân dân. Phong trào “Cả nước chung sức xây dựng NTM” đã thực sự đánh thức vai trò chủ thể của người dân. Hàng triệu hộ dân đã tự nguyện hiến hơn 98,2 triệu m² đất, đóng góp hàng chục nghìn tỷ đồng cùng ngày công lao động để kiến thiết quê hương.

"Tri thức hóa nông dân" trở thành từ khóa chiến lược. Người dân nông thôn giờ đây không chỉ học kỹ thuật canh tác mà cần học quản trị, học thương mại hóa, học cách kể câu chuyện về sản phẩm của mình và tham gia các lớp "bình dân học vụ số". Mục tiêu là để mỗi người dân trở thành chủ thể thực sự của sự thay đổi, có khả năng tự quản lý dự án, giám sát công trình và tự chủ trong hành động.

Một điểm nghẽn trong tư duy cũ là coi kinh tế nông thôn chỉ gói gọn trong nông nghiệp. Thực tế, khi sản xuất nông nghiệp ngày càng đối mặt với rủi ro thiên tai và thị trường, đa dạng hóa sinh kế là yêu cầu sống còn.

Định hướng mới cho thấy kinh tế nông thôn phải là sự tích hợp của dịch vụ, du lịch, làng nghề, logistics và sản phẩm OCOP. Hộ gia đình cần chuyển mình từ "hộ làm nông" sang vai trò "nhà sản xuất, nhà kinh doanh và nhà quảng bá". Các tổ chức kinh tế cộng đồng như Hợp tác xã, doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ đóng vai trò điểm tựa để gia tăng giá trị và san sẻ rủi ro.

Tư duy quy hoạch cũng cần một cuộc cách mạng. Quy hoạch xã không chỉ đơn thuần là vẽ ra khu vực trồng cây gì, nuôi con gì hay đổ bê tông ở đâu. Bản quy hoạch nông thôn hiện đại cần được xem như một bản "marketing" để thu hút đầu tư, định hình khu vực kinh tế nông thôn, khôi phục làng nghề và phát triển du lịch cộng đồng.

Hướng tới giai đoạn 2026-2035, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định xây dựng NTM sẽ phát triển theo hướng hiện đại, toàn diện và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Mục tiêu cụ thể đến năm 2030 là cả nước có ít nhất 80% số xã đạt chuẩn NTM, trong đó 35% đạt chuẩn nâng cao và 10% đạt chuẩn hiện đại. Đặc biệt, thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn phấn đấu tăng ít nhất 2,5 lần so với năm 2020.

Chương trình NTM giai đoạn tới không dừng lại ở việc đạt chuẩn các tiêu chí, mà là kiến tạo một miền quê đáng sống. Làm sao để nông thôn không chỉ giữ chân người làng hôm nay mà còn là nơi chốn mong muốn tìm về của những người trẻ, những người đang học tập và làm việc nơi phố thị. Bởi lẽ, mục tiêu cuối cùng của mọi sự phát triển không phải là những báo cáo thành tích, mà là chất lượng sống thực sự của từng người dân.

Thu Thuỷ