Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp và yêu cầu ngày càng cao của thị trường đối với chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số đã trở thành xu thế tất yếu của nền nông nghiệp hiện đại. Những năm qua, cùng với doanh nghiệp và hộ sản xuất, khu vực kinh tế hợp tác, nòng cốt là các hợp tác xã (HTX) nông nghiệp, đã từng bước đổi mới tư duy sản xuất, mạnh dạn ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ, công nghệ số vào quản lý, tổ chức sản xuất và tiêu thụ nông sản, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và phát triển nông nghiệp bền vững.
Ứng dụng công nghệ cao, công nghệ số trong HTX nông nghiệp - dấu ấn rõ nét trong tái cơ cấu nông nghiệp
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2021–2025, Bộ đã chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo hướng liên kết, hợp tác, lấy HTX làm trung tâm liên kết với doanh nghiệp, hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ. Trên cơ sở đó, hệ thống HTX nông nghiệp không ngừng được củng cố và phát triển cả về số lượng và chất lượng hoạt động.
Đến hết năm 2025, cả nước có 23.000 HTX nông nghiệp, 101 liên hiệp HTX nông nghiệp và khoảng 36.000 tổ hợp tác nông nghiệp. Đáng chú ý, có khoảng 65% HTX nông nghiệp được đánh giá hoạt động khá, tốt – con số phản ánh rõ nét sự chuyển biến tích cực về năng lực quản trị, hiệu quả sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế hợp tác.
Trong tổng số HTX nông nghiệp hiện nay, cả nước có gần 2.500 HTX ứng dụng công nghệ cao và thực hiện chuyển đổi số ở các mức độ khác nhau. Đây là lực lượng tiên phong trong việc áp dụng các giải pháp công nghệ vào sản xuất như: nhà màng, nhà lưới, hệ thống tưới tiết kiệm, tưới nhỏ giọt tự động, công nghệ sinh học, công nghệ sau thu hoạch; đồng thời triển khai phần mềm quản lý sản xuất, kế toán, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt…
Việc ứng dụng công nghệ cao, công nghệ số đã giúp nhiều HTX thay đổi căn bản phương thức sản xuất truyền thống, từ manh mún, nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa theo quy trình, tiêu chuẩn, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và xuất khẩu.
Thực tiễn cho thấy, HTX nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số đã mang lại nhiều kết quả tích cực, góp phần quan trọng vào quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp.
Trước hết, hiệu quả kinh tế của HTX không ngừng được nâng lên. Doanh thu bình quân của một HTX nông nghiệp đạt khoảng 2,7 tỷ đồng/năm, tăng so với mức 2,55 tỷ đồng năm 2024. Lãi bình quân đạt khoảng 450 triệu đồng/HTX/năm. Đây là minh chứng rõ nét cho việc đổi mới mô hình sản xuất, quản trị theo hướng hiện đại đã phát huy hiệu quả thiết thực. Năng lực liên kết chuỗi giá trị của HTX được tăng cường. Hiện nay, cả nước có 4.339 HTX nông nghiệp tham gia bao tiêu nông sản cho thành viên, đóng vai trò “bà đỡ” cho nông dân trong tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm. Nhiều HTX đã chủ động ký kết hợp đồng với doanh nghiệp chế biến, phân phối, xây dựng chuỗi sản xuất – tiêu thụ ổn định, giảm rủi ro “được mùa mất giá”.Ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số đã góp phần nâng cao chất lượng, giá trị và thương hiệu nông sản. Cả nước hiện có 2.169 HTX nông nghiệp có sản phẩm OCOP, chiếm 37,9% số chủ thể OCOP được công nhận. Việc ứng dụng công nghệ trong sản xuất, chế biến, bảo quản và truy xuất nguồn gốc đã giúp các sản phẩm của HTX đáp ứng tiêu chuẩn an toàn, chất lượng, từng bước xây dựng thương hiệu trên thị trường. Nhiều HTX đã mạnh dạn mở rộng lĩnh vực hoạt động, phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn gắn với chuyển đổi số. Khoảng 1.200 HTX tham gia các mô hình du lịch trải nghiệm nông nghiệp, sinh thái, làng nghề, góp phần đa dạng hóa sinh kế, nâng cao thu nhập cho thành viên và người dân nông thôn.
Có thể khẳng định, khu vực kinh tế hợp tác, HTX tiếp tục là trụ cột trong tổ chức lại sản xuất nông nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong ổn định sinh kế, nâng cao thu nhập cho nông dân và tăng khả năng thích ứng trước biến động của thị trường và thiên tai.
Khó khăn, hạn chế cần sớm tháo gỡ
Bên cạnh những kết quả tích cực, việc ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số trong HTX nông nghiệp vẫn còn không ít khó khăn, hạn chế.
Trước hết, số lượng HTX ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số tuy tăng nhưng vẫn chiếm tỷ lệ chưa cao so với tổng số HTX nông nghiệp cả nước. Phần lớn HTX mới dừng ở mức ứng dụng công nghệ đơn lẻ, chưa đồng bộ, chưa hình thành được mô hình chuyển đổi số toàn diện từ sản xuất, quản lý đến tiêu thụ sản phẩm.
Thứ hai, năng lực tài chính của nhiều HTX còn hạn chế. Đầu tư công nghệ cao, công nghệ số đòi hỏi nguồn vốn lớn, trong khi khả năng tích lũy nội bộ của HTX thấp, việc tiếp cận tín dụng còn khó khăn do thiếu tài sản bảo đảm, phương án sản xuất – kinh doanh chưa đủ sức thuyết phục các tổ chức tín dụng.
Thứ ba, nguồn nhân lực chất lượng cao cho HTX còn thiếu. Nhiều cán bộ quản lý HTX chưa được đào tạo bài bản về công nghệ, chuyển đổi số, kỹ năng quản trị hiện đại, dẫn đến lúng túng trong tổ chức triển khai và vận hành các giải pháp công nghệ.
Thứ tư, hạ tầng số ở khu vực nông thôn, nhất là vùng sâu, vùng xa, vẫn còn bất cập. Hệ thống internet, dữ liệu, nền tảng số chưa đồng bộ, gây khó khăn cho việc áp dụng các phần mềm quản lý, thương mại điện tử và truy xuất nguồn gốc.
Ngoài ra, liên kết giữa HTX với doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp chế biến, phân phối ở một số nơi còn lỏng lẻo; cơ chế, chính sách hỗ trợ ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số chưa thực sự đồng bộ, thiếu tính dài hạn.
Các gải pháp thúc đẩy HTX nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số
Để tiếp tục phát huy vai trò của HTX nông nghiệp trong phát triển nông nghiệp hiện đại, bền vững, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trong thời gian tới.
Một là, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ HTX ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số. Nhà nước cần ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng số cho nông thôn; có chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ lãi suất, bảo lãnh vay vốn để HTX mạnh dạn đầu tư công nghệ.
Hai là, đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho HTX. Cần chú trọng đào tạo cán bộ quản lý HTX về quản trị hiện đại, chuyển đổi số, thương mại điện tử; khuyến khích thu hút trí thức trẻ, kỹ sư nông nghiệp, công nghệ thông tin về làm việc tại HTX.
Ba là, thúc đẩy liên kết giữa HTX với doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp chế biến và phân phối. Thông qua liên kết chuỗi, HTX không chỉ tiếp cận được công nghệ mới mà còn mở rộng thị trường tiêu thụ, nâng cao giá trị sản phẩm.
Bốn là, xây dựng và nhân rộng các mô hình HTX điển hình ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số hiệu quả. Việc tổng kết, lan tỏa các mô hình tốt sẽ tạo động lực, niềm tin cho các HTX khác học tập, làm theo.
Năm là, tăng cường vai trò của các tổ chức hỗ trợ HTX trong tư vấn, kết nối, cung cấp giải pháp công nghệ phù hợp với quy mô và điều kiện thực tế của từng loại hình HTX.
Với gần 2.500 HTX nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số, khu vực kinh tế hợp tác đang từng bước khẳng định vai trò trung tâm trong tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững. Dù còn nhiều khó khăn, thách thức, nhưng với sự quan tâm của Nhà nước, sự vào cuộc của các bộ, ngành, địa phương và nỗ lực đổi mới từ chính các HTX, ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số chắc chắn sẽ tiếp tục là động lực quan trọng, góp phần nâng cao giá trị nông sản, cải thiện đời sống nông dân và xây dựng nền nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Vũ Hương