Sau hơn 7 năm triển khai Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), bức tranh kinh tế nông thôn Việt Nam đã có những gam màu tươi sáng và bền vững hơn. Từ những sản phẩm truyền thống mang tính tự cung tự cấp, OCOP đã từng bước hình thành hệ sinh thái sản xuất – chế biến – tiêu thụ – trải nghiệm, tạo động lực mới cho phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị, hiện đại và hội nhập.
Không chỉ dừng lại ở việc nâng cao giá trị sản phẩm nông nghiệp, OCOP còn góp phần chuyển đổi tư duy phát triển nông thôn, từ “làm nông” sang “làm kinh tế nông thôn”, từ khai thác đơn ngành sang kết nối đa lĩnh vực: nông nghiệp – công nghiệp chế biến – dịch vụ – du lịch – văn hóa.
Từ chủ trương đúng đắn đến phong trào lan tỏa sâu rộng
Được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và triển khai trên phạm vi toàn quốc từ năm 2018, Chương trình OCOP nhanh chóng lan tỏa mạnh mẽ từ miền núi, trung du đến đồng bằng, ven biển và hải đảo. Lần đầu tiên, sản phẩm nông thôn được đặt trong một khung khổ phát triển bài bản: có tiêu chuẩn, có xếp hạng, có thương hiệu và có thị trường.
OCOP không chỉ là chương trình phát triển sản phẩm, mà là cú hích quan trọng trong chuyển đổi tư duy sản xuất của người dân nông thôn. Thay vì sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, nhiều địa phương đã hình thành các chuỗi giá trị gắn với hợp tác xã, doanh nghiệp vừa và nhỏ, tổ hợp tác, làng nghề truyền thống. Người nông dân từng bước trở thành chủ thể kinh tế, biết tính toán thị trường, chú trọng bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện sản phẩm.
Đến tháng 9/2025, cả nước có 17.316 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, vượt 1,68 lần chỉ tiêu đề ra. Trong đó, 72,1% là sản phẩm 3 sao, 27,1% là sản phẩm 4 sao và 126 sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia – những con số cho thấy sức sống mạnh mẽ và chiều sâu ngày càng rõ nét của chương trình.
Song song với sự gia tăng về số lượng là sự mở rộng về quy mô và chất lượng chủ thể OCOP. Hiện nay, cả nước có 9.345 chủ thể OCOP đang hoạt động, trong đó 3.075 hợp tác xã đã chuyển mình mạnh mẽ, trở thành trung tâm sản xuất, chế biến, tiêu thụ và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm nông thôn.
OCOP – Đòn bẩy nâng cao thu nhập, ổn định sinh kế nông thôn
Hiệu quả kinh tế là thước đo rõ nét nhất cho sự thành công của OCOP. Khảo sát của Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn cho thấy, 60,7% chủ thể OCOP có mức tăng doanh thu, với tốc độ tăng bình quân 17,6%/năm. Đáng chú ý, hơn 55% sản phẩm OCOP tăng giá bán, nhờ nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã và xây dựng được thương hiệu.
Không chỉ mang lại lợi ích cho các chủ thể sản xuất, OCOP còn tạo việc làm ổn định cho hàng triệu lao động nông thôn, đặc biệt là phụ nữ và người yếu thế. Nhiều làng nghề truyền thống được “hồi sinh”, nhiều sản phẩm tưởng chừng mai một nay trở thành hàng hóa có giá trị, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương.
Ở nhiều địa phương như Thái Nguyên, Quảng Ninh, Hà Nội, Thanh Hóa, Đồng Tháp…, OCOP đã trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế nông thôn. Việc ứng dụng khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, thương mại điện tử giúp sản phẩm OCOP không chỉ đứng vững ở thị trường nội địa mà còn từng bước tiếp cận thị trường quốc tế.
OCOP gắn với du lịch nông thôn: Cú hích phát triển kinh tế đa giá trị
Nếu OCOP được ví như “nền kinh tế sản phẩm”, thì du lịch nông thôn chính là “nền kinh tế trải nghiệm”. Sự kết hợp giữa hai lĩnh vực này đã tạo nên động lực song hành, thúc đẩy phát triển nông thôn theo hướng đa giá trị: nông nghiệp – văn hóa – sinh thái – dịch vụ.
Du lịch nông thôn giúp sản phẩm OCOP “kể câu chuyện của mình” thông qua không gian làng quê, quy trình sản xuất, văn hóa bản địa và con người địa phương. Ngược lại, OCOP tạo nền tảng vật chất và thương hiệu để du lịch nông thôn phát triển bền vững, tránh tình trạng khai thác tự phát, thiếu chiều sâu.
Đến nay, cả nước có hơn 600 mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn, tăng 1,64 lần so với năm 2021; gần 400 điểm du lịch nông thôn được công nhận, trong đó hơn 200 điểm đạt chuẩn OCOP. Tại các mô hình này, thu nhập của người dân tăng từ 25 – 40%, nhiều hộ thoát nghèo và vươn lên khá giả ngay trên mảnh đất quê hương.
Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, du lịch nông thôn gắn với OCOP còn góp phần gìn giữ môi trường sinh thái, bảo tồn di sản văn hóa, nâng cao chất lượng sống ở khu vực nông thôn. Những ngôi làng “đáng sống” đang dần hình thành, nơi người dân tự hào về sản phẩm quê hương và sẵn sàng làm “đại sứ văn hóa” giới thiệu bản sắc Việt Nam tới bạn bè trong nước và quốc tế.
Chuyển đổi số – “chìa khóa” nâng tầm OCOP
Một trong những điểm sáng của giai đoạn vừa qua là việc nhiều địa phương mạnh dạn ứng dụng chuyển đổi số trong phát triển OCOP. Từ quản lý sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, bán hàng trên sàn thương mại điện tử đến quảng bá trên nền tảng số, OCOP đang từng bước tiếp cận cách làm hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.
Chuyển đổi số không chỉ giúp mở rộng thị trường, giảm chi phí trung gian mà còn nâng cao năng lực quản trị của các chủ thể OCOP, đặc biệt là hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ ở nông thôn. Đây chính là nền tảng quan trọng để OCOP thích ứng với yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.
Định hướng giai đoạn 2026 – 2030: OCOP xanh – thông minh – toàn cầu
Bước vào giai đoạn phát triển mới, Chương trình OCOP được định hướng theo ba trụ cột: xanh – thông minh – toàn cầu. Trọng tâm không còn là tăng số lượng, mà là nâng cao chất lượng, tính bền vững và giá trị gia tăng của sản phẩm.
Theo đó, chương trình sẽ tập trung:
- Chuẩn hóa sản phẩm theo tiêu chuẩn quốc tế;
- Phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, gắn với kinh tế tuần hoàn;
- Đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, thân thiện môi trường;
- Xây dựng Bộ tiêu chí OCOP giai đoạn 2026 – 2030 phù hợp yêu cầu mới;
- Tăng cường liên kết OCOP với du lịch, văn hóa và xuất khẩu.
Mục tiêu cuối cùng là đưa OCOP trở thành động lực trung tâm trong phát triển kinh tế nông thôn hiện đại, bền vững và hội nhập quốc tế.
OCOP – Hành trình của khát vọng nông thôn Việt Nam
Sau hơn 7 năm, OCOP đã vượt ra khỏi khuôn khổ một chương trình phát triển sản phẩm, trở thành phong trào kinh tế – xã hội sâu rộng, lan tỏa từ trung ương đến cơ sở, từ miền núi đến đồng bằng, từ sản xuất đến tiêu dùng.
OCOP góp phần hiện thực hóa mục tiêu “Nông thôn Việt Nam phát triển toàn diện, thịnh vượng, hạnh phúc”, nơi mỗi sản phẩm không chỉ là hàng hóa, mà còn là kết tinh của văn hóa, trí tuệ, bản sắc và khát vọng vươn lên của người dân nông thôn.
Hãy để mỗi sản phẩm OCOP không chỉ có mặt trên thị trường, mà còn mang theo câu chuyện của làng quê Việt Nam – câu chuyện về đổi mới, sáng tạo, bền vững và hội nhập trong kỷ nguyên mới.
Sỹ Hùng