Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên thiên nhiên và yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm, mô hình nông lâm kết hợp (agroforestry) đang trở thành xu hướng phát triển tất yếu ở nhiều quốc gia. Việc kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp, bảo vệ rừng, chăn nuôi và phát triển du lịch sinh thái không chỉ tạo ra giá trị kinh tế đa tầng mà còn đóng góp vào bảo tồn môi trường, giảm phát thải, duy trì sinh kế bền vững cho người dân nông thôn.
Tại Việt Nam, nhiều địa phương đã tiên phong áp dụng mô hình nông lâm kết hợp theo hướng hiện đại. Trong đó, tỉnh Sơn La - “thủ phủ nông sản Tây Bắc” - nổi lên như một điển hình thành công nhờ tận dụng lợi thế về đất đai, khí hậu, thổ nhưỡng và bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc. Từ những mô hình tiêu biểu tại Sơn La, có thể thấy rõ tiềm năng lớn để mở rộng hướng đi nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch trong thời gian tới.
1. Nông lâm kết hợp - Hướng phát triển nông nghiệp hiện đại và bền vững
Nông lâm kết hợp là hình thức canh tác tổng hợp giữa trồng rừng, cây ăn quả, cây nông nghiệp, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản… trên cùng một diện tích đất, nhằm tối ưu hóa tài nguyên và giảm rủi ro sản xuất. Mô hình này mang lại nhiều lợi ích:
Tăng hiệu quả sử dụng đất: Cây thân gỗ, cây ăn quả và cây ngắn ngày được bố trí hợp lý giúp che phủ đất, giảm xói mòn, tận dụng nguồn dinh dưỡng tự nhiên từ lớp mùn rừng.
Giảm chi phí, tăng năng suất: Các tầng cây khác nhau trong hệ thống giúp giữ ẩm, hạn chế sâu bệnh, giảm nhu cầu phân bón – thuốc hóa học, từ đó tăng độ bền vững của đất và chất lượng nông sản.
Tạo sinh kế đa dạng: Nông dân có thể thu nhập từ nhiều nguồn: cây lâm nghiệp (sa mộc, lát hoa…), cây ăn quả (xoài, nhãn, bơ, chanh leo), chăn nuôi dưới tán rừng (gà thả đồi, lợn bản…), kết hợp làm du lịch trải nghiệm.
Thích ứng với biến đổi khí hậu: Mô hình tạo hệ sinh thái ổn định, giữ nước, chống rửa trôi, chống sa mạc hóa – yếu tố đặc biệt quan trọng ở vùng núi Tây Bắc.
2. Sơn La - mảnh đất giàu tiềm năng phát triển nông lâm kết hợp gắn với du lịch
Sơn La hiện có hơn 900.000 ha rừng và đất lâm nghiệp, cùng hàng chục nghìn ha cây ăn quả đặc sản như xoài, nhãn, mận hậu, cà phê Arabica, chanh leo… Chính sự phong phú này đã tạo điều kiện để các mô hình nông lâm kết hợp phát triển mạnh. Các mô hình điển hình như:
- Bình Thuận Farm: Bình Thuận Farm kết hợp trồng cây ăn quả, nuôi gia súc, sản xuất nông sản sạch và mở dịch vụ du lịch trải nghiệm. Du khách có thể tham gia các hoạt động như hái xoài, tham quan vườn nhãn, chế biến mứt, thưởng thức ẩm thực dân tộc Thái.
- HTX Rau quả Hưng Thịnh: Hợp tác xã đầu tư sản xuất rau - củ - quả theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP dưới tán cây ăn quả, kết hợp mở cửa đón khách tham quan quy trình sản xuất rau sạch, trải nghiệm thu hoạch theo mùa.
- HTX Noong Piêu: Đây là mô hình tiêu biểu cho sự kết hợp giữa vườn - ao - chuồng - rừng và dịch vụ homestay. Không gian sinh thái bản địa cùng văn hóa truyền thống tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách thành thị.
Những mô hình này không chỉ tạo sinh kế ổn định cho hộ dân mà còn định hình hình ảnh mới cho nông nghiệp Sơn La: hiện đại, xanh, sạch và giàu bản sắc.
3. Lợi ích kinh tế - xã hội từ mô hình nông lâm kết hợp gắn với du lịch sinh thái
Tạo giá trị kinh tế đa tầng: Một diện tích đất có thể tạo ra nhiều sản phẩm: gỗ, quả, rau, thảo dược, vật nuôi, dịch vụ du lịch… Nhờ đó, thu nhập của người dân tăng gấp 2 - 3 lần so với sản xuất thuần nông.
Tăng sức cạnh tranh của nông sản: Sản phẩm được sản xuất theo quy trình tuần hoàn - hữu cơ - bền vững có giá trị cao hơn và dễ dàng tham gia chuỗi tiêu thụ hiện đại.
Bảo tồn văn hóa bản địa: Du lịch sinh thái giúp lan tỏa giá trị của lễ hội truyền thống, ẩm thực, nghề thủ công và không gian sinh hoạt cộng đồng của các dân tộc Thái, Mông, Dao… tại Sơn La.
Đóng góp vào mục tiêu bảo vệ môi trường: Che phủ rừng tăng, đất được cải tạo, khí thải giảm, nguồn nước được bảo vệ - tất cả giúp xây dựng hệ sinh thái bền vững.
4. Những yêu cầu và giải pháp để phát triển bền vững
Để mô hình nông lâm kết hợp gắn với du lịch sinh thái phát triển hiệu quả, cần đồng bộ nhiều giải pháp:
- Đẩy mạnh liên kết sản xuất - tiêu thụ nông sản: Kết nối giữa doanh nghiệp - hợp tác xã - người dân là yếu tố then chốt nhằm giải quyết vấn đề thị trường, đảm bảo đầu ra ổn định.
- Nâng cao năng lực quản trị của hợp tác xã: HTX cần được đào tạo về quản trị chuỗi giá trị, tiêu chuẩn chất lượng, marketing nông sản và quản lý dịch vụ du lịch.
- Minh bạch thông tin sản xuất: Ứng dụng mã QR, truy xuất nguồn gốc, số hóa nhật ký canh tác… giúp tăng niềm tin của người tiêu dùng và du khách.
- Đào tạo cán bộ khuyến nông đa năng: Bên cạnh chuyển giao kỹ thuật, cán bộ khuyến nông cần được trang bị kiến thức về:
+ Du lịch cộng đồng
+ Hướng dẫn trải nghiệm nông nghiệp
+ Truyền thông và xây dựng sản phẩm du lịch
Họ sẽ trở thành “cầu nối” giữa người dân - du khách - chính quyền.
- Bảo tồn cảnh quan và văn hóa bản địa: Mọi hoạt động du lịch phải gắn với bảo vệ môi trường, giữ gìn kiến trúc truyền thống, duy trì không gian sinh hoạt cộng đồng.
5. Kết luận
Phát triển mô hình nông lâm kết hợp gắn với du lịch sinh thái không chỉ tạo bước đột phá trong chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn mà còn mang lại giá trị thiết thực cho môi trường và cộng đồng. Từ thực tiễn Sơn La cho thấy, khi biết tận dụng lợi thế tự nhiên và văn hóa bản địa, kết hợp với khoa học kỹ thuật và sự liên kết chặt chẽ giữa các chủ thể, nông nghiệp sinh thái có thể trở thành “trụ cột xanh” của nền kinh tế miền núi.
Đây là con đường hướng tới nền nông nghiệp bền vững - nông thôn giàu đẹp - người dân có cuộc sống nâng cao – và văn hóa bản địa được bảo tồn trong dài hạn.
Hoàng Hà