I. Bối cảnh và những thách thức đặc thù

Các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta như Hà Giang, Cao Bằng, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Yên Bái, Tuyên Quang… có điều kiện tự nhiên, khí hậu và tập quán chăn nuôi rất đặc thù. Thời điểm hiện nay – giai đoạn giao mùa, xen kẽ rét – ẩm – mưa phùn, sương mù dày, nhiệt độ chênh lệch ngày đêm lớn – là “điểm rơi” thuận lợi cho nhiều loại mầm bệnh nguy hiểm trên gia súc, gia cầm phát sinh và lây lan nhanh.

Bên cạnh yếu tố thời tiết, hình thức chăn nuôi nhỏ lẻ, phân tán; thả rông gia súc; chuồng trại tạm bợ; việc mua bán, vận chuyển con giống qua biên giới và giữa các địa phương chưa được kiểm soát chặt chẽ… đã và đang làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh, gây thiệt hại lớn về kinh tế, ảnh hưởng đến sinh kế của đồng bào vùng cao.

II. Những bệnh nguy hiểm cần đặc biệt lưu ý

1. Đối với gia súc

Dịch tả lợn châu Phi (DTLCP)

Đây vẫn là mối đe dọa lớn nhất đối với chăn nuôi lợn tại miền núi phía Bắc. Virus DTLCP có sức đề kháng cao ngoài môi trường, lây lan nhanh qua tiếp xúc trực tiếp, thức ăn thừa, phương tiện vận chuyển và con người. Khi xảy ra dịch, tỷ lệ chết gần như 100%, chưa có vắc-xin thương mại an toàn tuyệt đối, buộc phải tiêu hủy toàn đàn.

Lở mồm long móng (LMLM)

Bệnh thường xuất hiện trên trâu, bò, lợn trong điều kiện thời tiết lạnh – ẩm. LMLM lây lan rất nhanh, gây loét miệng, bong móng, giảm khả năng sinh trưởng và sức kéo, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp vùng cao.

Viêm da nổi cục trên trâu, bò

Bệnh do virus gây ra, lây truyền chủ yếu qua côn trùng hút máu (ruồi, muỗi, ve). Trong điều kiện mưa ẩm kéo dài, mật độ côn trùng tăng cao, nguy cơ bùng phát bệnh là rất lớn.

2. Đối với gia cầm

Cúm gia cầm (H5N1, H5N6, H5N8…)

Đây là bệnh đặc biệt nguy hiểm, không chỉ gây chết hàng loạt gia cầm mà còn tiềm ẩn nguy cơ lây sang người. Các tỉnh miền núi phía Bắc có nhiều chợ phiên, tập quán nuôi gà, vịt thả rông, sử dụng con giống không rõ nguồn gốc… khiến nguy cơ xâm nhập và phát tán virus cúm gia cầm luôn ở mức cao.

Newcastle và Gumboro

Hai bệnh truyền nhiễm nguy hiểm thường gặp trên gà, nhất là gà bản địa nuôi thả vườn. Khi thời tiết thay đổi đột ngột, sức đề kháng của gia cầm giảm, bệnh dễ bùng phát và gây chết nhanh.

III. Nguyên nhân làm dịch bệnh dễ bùng phát

Từ góc độ chuyên môn, có thể khái quát một số nguyên nhân chính sau:

Điều kiện khí hậu bất lợi, ẩm lạnh kéo dài làm suy giảm sức đề kháng của vật nuôi.

Tập quán chăn nuôi truyền thống, thả rông, ít áp dụng biện pháp an toàn sinh học.

Công tác tiêm phòng chưa đồng bộ, tỷ lệ bao phủ vắc-xin ở một số địa bàn còn thấp.

Ý thức phòng bệnh của người chăn nuôi chưa cao, còn tâm lý chủ quan, giấu dịch.

Hoạt động vận chuyển, buôn bán con giống chưa được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt ở khu vực giáp biên.

IV. Giải pháp phòng, chống dịch bệnh một cách căn cơ

1. Đối với người chăn nuôi

Thực hiện nghiêm nguyên tắc “phòng bệnh là chính”, tuyệt đối không chủ quan.

Gia cố, che chắn chuồng trại, đảm bảo khô ráo, ấm về mùa lạnh, thoáng về mùa ẩm.

Tiêm phòng đầy đủ, đúng lịch các loại vắc-xin bắt buộc theo hướng dẫn của cơ quan thú y

Thường xuyên vệ sinh, tiêu độc khử trùng chuồng trại, dụng cụ chăn nuôi.

Khi phát hiện vật nuôi ốm, chết bất thường, báo ngay cho chính quyền và thú y cơ sở, không bán chạy, không vứt xác ra môi trường.

2. Đối với chính quyền và ngành chuyên môn

Tăng cường giám sát dịch tễ, nhất là tại các vùng có nguy cơ cao, khu vực biên giới.

Tổ chức tháng tổng vệ sinh, khử trùng tiêu độc trên diện rộng.

Đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn cho người dân về kỹ thuật chăn nuôi an toàn sinh học

Kiểm soát chặt chẽ vận chuyển, giết mổ, buôn bán gia súc, gia cầm.

Bố trí nguồn lực dự phòng, sẵn sàng xử lý nhanh khi có ổ dịch phát sinh.

V. Kết luận

Phòng, chống dịch bệnh trên gia súc, gia cầm ở các tỉnh miền núi phía Bắc trong thời điểm giao mùa không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành thú y, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và từng hộ chăn nuôi. Chỉ khi thực hiện đồng bộ các giải pháp, từ nâng cao nhận thức người dân đến tăng cường quản lý nhà nước và áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, chúng ta mới có thể hạn chế tối đa thiệt hại do dịch bệnh gây ra, bảo vệ đàn vật nuôi, ổn định sinh kế và phát triển chăn nuôi bền vững cho vùng cao phía Bắc.

Quốc Thái