Việt Nam với kiểu khí hậu chủ đạo là nhiệt đới gió mùa, có nhiệt độ cao quanh năm, độ ẩm lớn và sự phân hóa thành hai mùa mưa - khô rõ rệt nên cũng là quốc gia có thế mạnh vượt trội về các loại cây ăn quả nhiệt đới. Nhờ vào những lợi thế tự nhiên sẵn có như: Khí hậu thuận lợi, đất đai phong phú, hệ sinh thái và sản xuất đa dạng đã tạo điều kiện lý tưởng cho nhiều loại cây ăn quả của nước ta phát triển.

Các loại cây ăn quả nhiệt đới là những loại cây ưa thích nhiệt cao và thường được trồng ở vùng nhiệt đới, bao gồm rất nhiều loại cây phổ biến ở Việt Nam. Một số loại hoa quả chủ lực, có giá trị xuất khẩu cao như: Thanh long, xoài, sầu riêng, vải thiều, nhãn, bưởi, chôm chôm, chanh dây, bơ, mít… Hiện nay, với sản lượng lớn, chất lượng ngày càng tăng, nhiều loại hoa quả nhiệt đới đã và đang góp phần nâng cao vị thế cho nông sản quốc gia cũng như đa dạng hóa các sản phẩm nông nghiệp.

Đặc biệt, nhờ có điều kiện tự nhiên thuận lợi và chiến lược phát triển bài bản, các loại hoa quả tiêu biểu của nước ta đã được xuất khẩu mạnh sang các thị trường lớn gồm: Mỹ, Trung Quốc, EU… và đang dần chinh phục thị trường toàn cầu. Các loại hoa quả nhiệt đới có giá trị dinh dưỡng cao, giàu vitamin, được sử dụng trong nhiều món ăn truyền thống của Việt Nam cũng như trong các món ăn quốc tế. Thực tế cho thấy, đây không chỉ là những nguồn thực phẩm quan trọng cho người dân trong nước mà còn đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp của đất nước.

Năm 2025, những loại cây ăn quả có múi như: Cam, quýt, bưởi… tiếp tục phát huy hiệu quả khi mang lại giá trị kinh tế cao. Nhất là đối với các giống đặc sản gồm: Bưởi da xanh, bưởi Diễn, cam canh, cam sành, đều cho thấy đạt năng suất ổn định, có đầu ra tốt, được xuất khẩu nhiều sang thị trường Trung Quốc và các thị trường khác. Đáng chú ý, đối với cây bưởi và cam hiện còn đang nằm trong danh sách những loại cây trồng chủ lực phát triển bền vững đến năm 2030 của nước ta. 

Mặc dù những loại cây có múi (cam, chanh, bưởi, quýt) là những cây ăn quả quan trọng tại Việt Nam nhờ mang lại hiệu quả cả về năng suất và giá trị kinh tế, tuy nhiên, vấn nạn sâu bệnh lại đang là mối đe dọa lớn, gây thiệt hại nặng nề đối với chất lượng cây trồng. Do đó, việc phòng trừ sâu bệnh đóng vai trò là yếu tố then chốt để bảo vệ vườn cây ăn quả, giúp bà con nông dân đạt vụ mùa năng suất cao. Đặc biệt với các loại bệnh như: Tristeza, vàng lá gân xanh, đốm đen, ghẻ nhám, xì mủ, thán thư. Để chủ động trong phòng chống sâu bệnh hại nhằm hạn chế thấp nhất những tác hại của các loại sâu bệnh gây ra, trước hết bà con nông dân cần nắm vững về kỹ thuật phòng trừ sâu bệnh trên cây ăn quả có múi. Trong đó, tập trung vào việc áp dụng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) như: Chọn giống sạch; làm vệ sinh vườn (tỉa cành, làm cỏ); tưới nước hợp lý (tưới nhỏ giọt); bón phân cân đối (tăng Kali, vi lượng); sử dụng chế phẩm sinh học (nấm đối kháng); bẫy dính màu vàng và thiên địch (kiến vàng); kết hợp thuốc hóa học đặc trị (dầu khoáng, thuốc nấm/sâu) khi cần thiết… nhất là cần tuân thủ “nguyên tắc 4 đúng” để phòng trừ sâu bệnh hại. 

Nhờ có những lợi thế tự nhiên như: Khí hậu thuận lợi, đất đai phong phú, hệ sinh thái và sản xuất đa dạng đã tạo điều kiện lý tưởng cho nhiều loại cây ăn quả của nước ta phát triển

1. Biện pháp phòng trừ một số đối tượng sâu bệnh hại trên cây ăn quả:

1.1. Nhóm nhện nhỏ (nhện đỏ, nhện trắng, nhện rám vàng): Loài nhện thường xuyên gây hại trên vườn cây, là tác nhân gây ra bệnh loét, ghẻ sẹo. Do đó, bà con nông dân cần tưới nước giữ ẩm theo dạng phun mưa rửa trôi, hạn chế mật độ nhện. Khi mật độ nhện tăng cao, cần sử dụng một trong các loại thuốc sau để diệt trừ nhóm nhện nhỏ: Catex 3.6EC, Comite 73EC, Kamai 730EC, Superrex 73EC, Abagold 65EC... chú ý việc sử dụng luân phiên các loại thuốc để tránh nhện kháng thuốc.

1.2. Nhóm rệp sáp (rệp sáp vảy, rệp sáp phấn): Cần tiến hành tỉa cành để vườn được thông thoáng; loại bỏ và tiêu hủy các bộ phận bị hại nặng; có thể phun nước có áp lực mạnh vào những nơi rệp trú ẩn để rửa trôi. Nên sử dụng thuốc hóa học để phòng trừ rệp sáp ở những nơi có mật độ rệp cao bằng các loại thuốc có tính nội hấp, thấm sâu như: Anboom 48EC, Applaud 10WP, dầu khoáng DS 98.8EC, Mospilan 3EC… Cần phun trực tiếp vào chỗ có rệp đeo bám, có thể phun dầu khoáng phối hợp với thuốc hóa học.

2. Biện pháp phòng trừ một số loại bệnh cây ăn quả hay gặp phải:

2.1. Bệnh sẹo do nấm: Khi cây bị nhiễm bệnh, sử dụng những loại thuốc như: Daconil 75WP, 500SC; Lipman 80WG, OK-Sulfolac 80WG, Zineb Bul 80WP... hoặc các loại thuốc khác có cùng hoạt chất, phun ngay khi bệnh mới xuất hiện (nếu bệnh hại nặng phải phun 2 lần, cách nhau từ 5- 7 ngày).

2.2. Bệnh loét do vi khuẩn: Khi cây bị nhiễm bệnh, phải cắt bỏ các cành lá, quả bị nhiễm nặng đem tiêu hủy. Bón phân cân đối để tạo cây khỏe, ra lộc tập trung, loại bỏ các cành vượt. Khi bệnh chớm xuất hiện, sử dụng thuốc như: Liberty 100WP, Kaisin 100WP, Actinovate 1 SP, Anti-xo 200WP... hoặc các loại thuốc cùng hoạt chất (bệnh hại nặng nên phun kép từ 1- 2 lần, mỗi lần cách nhau 5- 7 ngày).

2.3. Bệnh thán thư: Bệnh này gây hại trên lộc và quả non, khi bệnh chớm xuất hiện, dùng các loại thuốc sau: Bisomin 2SL, 6WP; Grahitech 2SL, 4WP; Kamsu 2SL, 8WP; Actinovate 1SP, Score 250EC, Daconil 75WP, 500SC; Manozeb 80WP, Antracol 70WP, 70WG... hoặc các thuốc khác cùng hoạt chất (bệnh hại nặng nên phun kép 1- 2 lần, cách từ 5 - 7 ngày/lần).

2.4. Bệnh xì mủ: Nên thường xuyên thu dọn, cắt tỉa giúp vườn thông thoáng, hạ mực nước ngầm tránh để cây bị úng đọng. Tăng cường sử dụng phân hữu cơ hoai mục có bổ sung nấm Trichoderma (nấm đối kháng với một số nấm gây bệnh từ đất) để cải tạo đất. Ngoài ra, phòng trừ sớm bằng các loại thuốc như: Aliette 80WP, 800WG; Ridomil gold 68WG, Mancozeb 80WP… 

2.5. Bệnh vàng lá thối rễ:

- Thường xuyên kiểm tra vườn cây để phát hiện sớm những cây bị bệnh; đào bỏ các cây bị bệnh nặng, chết đem thu gom và tiêu hủy. Xử lý bằng cách bón vôi, lân nung chảy, tăng cường bón phân hữu cơ hoai mục có bổ sung các chế phẩm sinh học như: Trichoderma, nấm xanh, nấm trắng... làm tăng độ tơi xốp của đất và cân bằng pH cho đất từ 5,5 - 6, ức chế nấm phát triển gây hại; cần bón phân vô cơ và phân hữu cơ cân đối theo độ phì của đất, hạn chế làm tổn thương bộ rễ.

- Cùng với đó, phải thực hiện việc phòng trừ tuyến trùng, rệp sáp. Sử dụng các loại thuốc được đăng ký trừ tuyến trùng, rệp sáp (Map Logic 90WP, Bini 58 40EC, Subatox 75 EC..); thuốc trừ nấm (Ridomil Gold 68WG, Aliette 80 WP, 800 WG; Mataxyl 500WG, 500WP; Alpine 80WP, 80WG...) kết hợp với chế phẩm sinh học TRICÔ-ĐHCT 10⁸ bào tử/g phòng trừ bệnh thối rễ để rải thuốc vào đất, vùng rễ cây trồng. Cách sử dụng, liều lượng và nồng độ thuốc làm theo hướng dẫn trên bao bì.

 - Sau khi cây hồi phục, nên sử dụng phân bón qua lá để cung cấp trực tiếp dinh dưỡng cho cây. Đối với các vườn cây ăn quả có múi ở vùng đất thấp hay bị ngập nước sau mưa thì cần tiến hành việc đào rãnh để thoát nước kịp thời. Ngoài ra, cần lưu ý một số đối tượng sâu gồm: Sâu vẽ bùa, sâu đục thân, rệp muội...

Có thể thấy, Việt Nam hiện đang tiếp tục khẳng định vị thế là một “vương quốc trái cây nhiệt đới” với nhiều lợi thế cạnh tranh lớn. Đặc biệt là trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang chuyển trục mạnh mẽ sang các mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường toàn cầu. Năm 2025 cũng đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ và khẳng định vị thế của cây ăn quả nhiệt đới Việt Nam trên bản đồ nông sản thế giới, với mục tiêu tăng trưởng ấn tượng và phát triển bền vững, được thể hiện qua việc kim ngạch xuất khẩu rau quả hướng tới mục tiêu đạt 8.5 tỷ USD trong năm.

Đến năm 2030, nước ta đang tập trung phát triển bền vững các loại cây trồng chủ lực, gồm 6 cây công nghiệp (cà phê, cao su, chè, điều, hồ tiêu, dừa) và 14 cây ăn quả (thanh long, xoài, chuối, vải, nhãn, cam, bưởi, dứa, chôm chôm, sầu riêng, mít, chanh dây, bơ, na). Tất cả nhằm hướng tới mục tiêu gia tăng kim ngạch xuất khẩu, nâng cao chất lượng của sản phẩm, áp dụng các quy trình GAP, xây dựng thương hiệu và phát triển nông nghiệp công nghệ cao. Những định hướng này nhằm góp phần nâng cao giá trị, tăng khả năng cạnh tranh và đảm bảo sự phát triển bền vững cho các ngành hàng nông sản của nước ta trong tương lai.

Tuyết Minh