Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang lan tỏa sâu rộng, chuyển đổi số đã trở thành xu thế tất yếu của mọi lĩnh vực kinh tế – xã hội. Đối với nông nghiệp, một lĩnh vực vốn gắn với sản xuất truyền thống, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà còn là quá trình thay đổi tư duy, phương thức tổ chức sản xuất và quản lý, hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Cơ sở lý luận của chuyển đổi số trong nông nghiệp

Xét về bản chất, chuyển đổi số trong nông nghiệp là việc ứng dụng các công nghệ số như dữ liệu lớn, Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo, nền tảng số… vào toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp, từ sản xuất, thu hoạch, chế biến đến phân phối và tiêu thụ sản phẩm. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng năng suất, mà là tối ưu hóa nguồn lực, giảm rủi ro và nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản.

Khác với cơ giới hóa hay tự động hóa đơn thuần, chuyển đổi số đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ từ quản lý nhà nước, tổ chức sản xuất đến thói quen của người nông dân. Nông nghiệp số đặt con người vào trung tâm, lấy dữ liệu làm nền tảng và lấy hiệu quả thực tiễn làm thước đo.

ảnh sưu tầm

Thực tiễn chuyển đổi số trong nông nghiệp thời gian qua

Những năm gần đây, chuyển đổi số trong nông nghiệp đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Nhiều địa phương từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu về đất đai, cây trồng, vật nuôi; triển khai nhật ký sản xuất điện tử; áp dụng truy xuất nguồn gốc bằng mã QR; đưa nông sản lên các sàn thương mại điện tử.

Trong sản xuất, các mô hình nông nghiệp thông minh ứng dụng cảm biến, phần mềm quản lý đã giúp kiểm soát tốt hơn điều kiện canh tác, tiết kiệm vật tư đầu vào và giảm thiểu rủi ro do thời tiết, dịch bệnh. Trong tiêu thụ, nền tảng số góp phần rút ngắn khâu trung gian, mở rộng thị trường và tăng khả năng tiếp cận người tiêu dùng.

Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, chuyển đổi số trong nông nghiệp vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu. Mức độ ứng dụng còn phân tán, chủ yếu tập trung ở một số doanh nghiệp và mô hình thí điểm, trong khi phần lớn hộ nông dân vẫn sản xuất theo phương thức truyền thống.

Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn

Thực tiễn triển khai cho thấy, thách thức lớn nhất của chuyển đổi số trong nông nghiệp không nằm ở công nghệ, mà nằm ở con người và thể chế. Trình độ tiếp cận công nghệ của người nông dân còn hạn chế; hạ tầng số ở nhiều vùng nông thôn chưa đồng bộ; chi phí đầu tư ban đầu vẫn là rào cản đối với các hộ sản xuất nhỏ.

Bên cạnh đó, việc thiếu liên thông, kết nối giữa các hệ thống dữ liệu cũng làm giảm hiệu quả của chuyển đổi số. Nếu mỗi địa phương, mỗi ngành triển khai theo cách riêng lẻ, thiếu chuẩn chung, chuyển đổi số rất dễ rơi vào tình trạng hình thức, manh mún.

Một vấn đề khác là tư duy sản xuất. Không ít nơi coi chuyển đổi số chỉ là việc “gắn thêm công nghệ” vào mô hình cũ, trong khi bản chất của chuyển đổi số là thay đổi cách nghĩ, cách làm, tổ chức lại sản xuất theo hướng minh bạch, liên kết và có trách nhiệm.

Chuyển đổi số gắn với tái cơ cấu nông nghiệp

Chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trong tổng thể quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp. Công nghệ số cần phục vụ mục tiêu tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, nâng cao vai trò của hợp tác xã, doanh nghiệp và liên kết nông dân.

Thông qua chuyển đổi số, quản lý nhà nước về nông nghiệp cũng được nâng cao, từ dự báo thị trường, cảnh báo rủi ro đến hoạch định chính sách sát thực tiễn hơn. Đồng thời, người nông dân từng bước trở thành “người sản xuất thông minh”, chủ động tiếp cận thông tin và tham gia sâu hơn vào thị trường.

Định hướng và giải pháp trong thời gian tới

Để chuyển đổi số trong nông nghiệp đi vào chiều sâu và bền vững, cần xác định rõ trọng tâm và lộ trình phù hợp. Trước hết, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng số cho khu vực nông thôn, vùng sản xuất tập trung; đồng thời đẩy mạnh đào tạo, nâng cao kỹ năng số cho người nông dân.

Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp số; thúc đẩy xây dựng và kết nối các cơ sở dữ liệu dùng chung; tăng cường vai trò của hợp tác xã trong tổ chức sản xuất và chuyển giao công nghệ.

Quan trọng hơn, chuyển đổi số phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, lấy hiệu quả kinh tế và lợi ích của người nông dân làm thước đo, tránh chạy theo phong trào hay hình thức.

Chuyển đổi số trong nông nghiệp là xu thế tất yếu, đồng thời là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Đây không phải là quá trình ngắn hạn, mà là hành trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, đồng bộ và quyết tâm cao của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và người nông dân.

Nếu được triển khai đúng hướng, chuyển đổi số sẽ trở thành động lực quan trọng, góp phần xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Quốc Thái