Trong những năm gần đây, nông nghiệp Việt Nam đang có bước chuyển quan trọng sang mô hình sản xuất sinh thái, tuần hoàn và giảm phát thải. Cùng lúc, nhu cầu du lịch trải nghiệm nông thôn của khách trong và ngoài nước tăng mạnh, tạo cơ hội để các trang trại, hợp tác xã và cộng đồng nông thôn phát triển loại hình du lịch nông nghiệp – một lĩnh vực mới mẻ nhưng giàu tiềm năng.
Tuy nhiên, dù cả nước có gần 27.600 trang trại đạt tiêu chí của Bộ NN&PTNT, chỉ 3–5% trong số đó có hoạt động du lịch. Con số khiêm tốn này cho thấy khoảng trống rất lớn giữa tiềm năng và thực tế, đòi hỏi giải pháp mạnh mẽ để thúc đẩy phát triển bền vững.
Nông nghiệp tuần hoàn – nền tảng bảo đảm chất lượng cho du lịch nông nghiệp
Nông nghiệp tuần hoàn là hướng đi tối ưu nhằm tăng hiệu quả sản xuất, hạn chế lãng phí và giảm tác động môi trường. Các mô hình đang được khuyến khích gồm:
- Tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp trong sản xuất.
- Kết hợp đa dạng cây trồng – vật nuôi theo chu trình khép kín.
- Sử dụng năng lượng tái tạo tại trang trại.
- Áp dụng quy trình canh tác hữu cơ, sinh thái.
Khi nông nghiệp vận hành theo hướng tuần hoàn, trang trại không chỉ tạo ra sản phẩm sạch mà còn hình thành không gian sinh thái hấp dẫn, thuận lợi để tổ chức các hoạt động du lịch: tham quan vườn cây, trải nghiệm canh tác, tìm hiểu quy trình chế biến, thưởng thức sản phẩm tại chỗ…
Du khách hiện đại đặc biệt quan tâm đến các giá trị bền vững. Một trang trại sản xuất sạch sẽ có câu chuyện thuyết phục hơn, tạo niềm tin cao hơn và tạo ra nhiều dịch vụ gia tăng hơn cho cộng đồng.
Thực trạng mô hình du lịch nông nghiệp: phát triển nhanh nhưng chưa bền
Dù được đánh giá cao về triển vọng, du lịch nông nghiệp ở Việt Nam vẫn đối mặt nhiều rào cản lớn.
1. Phát triển tự phát, thiếu quy hoạch vùng
Nhiều mô hình hình thành theo phong trào, không gắn với quy hoạch du lịch địa phương hoặc chuỗi giá trị sản xuất nông nghiệp. Điều này khiến sản phẩm thiếu tính đặc trưng và không có điểm nhấn dài hạn.
2. Nhân lực thiếu kỹ năng du lịch
Khoảng 97% lao động tại trang trại chưa được đào tạo bài bản về du lịch.
Người nông dân có kinh nghiệm sản xuất nhưng thiếu kỹ năng giao tiếp, an toàn du lịch, tổ chức trải nghiệm, giới thiệu sản phẩm…
3. Hành lang pháp lý chưa hoàn thiện
Hiện chưa có quy định cụ thể về:
- Tiêu chuẩn trang trại làm du lịch
- Điều kiện kinh doanh dịch vụ
- Quản lý homestay – farmstay
- An toàn thực phẩm và an toàn du khách
Việc thiếu khung pháp lý khiến nhiều trang trại e ngại đầu tư hoặc sợ rủi ro kiểm tra chồng chéo.
4. Sản phẩm du lịch còn đơn điệu
Nhiều điểm du lịch chỉ lặp lại một số hoạt động như thu hoạch rau, hái quả, câu cá…, chưa khai thác sâu yếu tố văn hóa bản địa, nghề truyền thống, lễ hội mùa vụ – vốn là tài nguyên đặc trưng của nông thôn Việt Nam.
5. Liên kết chuỗi giá trị còn lỏng lẻo
Các trang trại, hợp tác xã, doanh nghiệp lữ hành chưa có sự gắn kết chặt chẽ. Sản phẩm chưa được chuẩn hóa, hoạt động quảng bá thiếu đồng bộ, dẫn tới sức hút thị trường còn hạn chế.
Du lịch nông nghiệp: cơ hội nâng giá trị nông sản và tăng thu nhập bền vững
Khi gắn với du lịch, nông nghiệp có cơ hội tiếp cận thị trường mới, tạo giá trị kinh tế đa tầng:
- Gia tăng giá trị nông sản thông qua trải nghiệm và câu chuyện sản phẩm.
- Kênh tiêu thụ tại chỗ giúp giảm chi phí vận chuyển và phụ thuộc thương lái.
- Ổn định thu nhập quanh năm, không phụ thuộc mùa vụ.
- Tạo việc làm phi nông nghiệp, nhất là cho thanh niên và phụ nữ nông thôn.
- Khuyến khích ứng dụng khoa học – kỹ thuật sạch để phục vụ du khách.
Các nghiên cứu cho thấy mô hình trang trại kết hợp du lịch thường có lợi nhuận cao hơn 1,5–3 lần so với mô hình chỉ sản xuất truyền thống.
Giải pháp thúc đẩy mô hình nông nghiệp tuần hoàn gắn với du lịch trải nghiệm
Để du lịch nông nghiệp trở thành ngành kinh tế hỗ trợ nông thôn phát triển bền vững, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp.
1. Hoàn thiện khung pháp lý cho trang trại làm du lịch
Cần sớm ban hành quy định chi tiết về:
- Tiêu chuẩn trang trại và farmstay
- Quy định an toàn dịch vụ
- Quản lý lưu trú nông thôn
- Cơ chế cấp phép minh bạch
- Mô hình tài chính - thuế phù hợp
Hành lang pháp lý rõ ràng sẽ tạo niềm tin để nông dân, HTX và doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư dài hạn.
2. Hỗ trợ phát triển mô hình sản xuất tuần hoàn
Nhà nước cần hỗ trợ:
- Tín dụng ưu đãi cho nông nghiệp sinh thái
- Công nghệ xử lý phụ phẩm
- Hệ thống tưới tiêu tiết kiệm
- Mô hình canh tác hữu cơ – hữu cơ bán phần
- Năng lượng tái tạo cho trang trại
Khi nền tảng sản xuất bền vững, du lịch mới có chất lượng cao.
3. Đào tạo nghiệp vụ du lịch cho nông dân và HTX
Các chương trình đào tạo cần tập trung vào:
- Thiết kế sản phẩm du lịch trải nghiệm
- Kỹ năng giao tiếp – hướng dẫn – phục vụ
- An toàn thực phẩm, an toàn du lịch
- Marketing số và bán hàng online
- Quản lý farmstay – homestay chuyên nghiệp
Đây là yếu tố quan trọng để nâng tầm dịch vụ và thu hút du khách quay lại.
4. Tăng cường liên kết 4 nhà
Sự hợp tác giữa:
- Nhà nước (quy hoạch, hỗ trợ chính sách)
- Nhà khoa học (chuyển giao công nghệ, đào tạo)
- Doanh nghiệp (tổ chức tour, thị trường tiêu thụ)
- Nông dân/HTX (vận hành trực tiếp)
sẽ tạo nên chuỗi giá trị bền vững và tăng năng lực cạnh tranh.
5. Phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng từng vùng
Mỗi địa phương nên phát triển một số sản phẩm chủ lực:
- Tây Bắc: dược liệu, chè cổ thụ, văn hóa bản địa
- Tây Nguyên: cà phê, ca cao, vườn tiêu, văn hóa cồng chiêng
- Đồng bằng sông Cửu Long: miệt vườn – mùa nước nổi – làng nghề truyền thống
- Miền Trung: nông nghiệp hữu cơ, rau sạch, dưa lưới công nghệ cao
Sự khác biệt là yếu tố quyết định để thu hút du khách.
6. Xây dựng câu chuyện sản phẩm (storytelling)
Một trang trại hấp dẫn là trang trại có câu chuyện rõ ràng:
- Lịch sử vùng đất
- Hành trình khởi nghiệp
- Bí quyết canh tác
- Văn hóa địa phương
Câu chuyện tạo cảm xúc, sự gắn kết và khiến du khách sẵn sàng chi tiêu thêm.
Hướng đến mô hình nông nghiệp – du lịch hài hòa, bền vững
Phát triển nông nghiệp tuần hoàn kết hợp du lịch trải nghiệm không chỉ tăng giá trị kinh tế, mà còn:
- Tôn vinh vai trò người nông dân
- Bảo vệ môi trường sinh thái
- Giữ gìn bản sắc văn hóa vùng miền
- Làm giàu cho nông thôn bằng cách bền vững nhất
Trong tương lai, khi hệ thống chính sách được hoàn thiện, nguồn nhân lực được đào tạo bài bản, sản phẩm trải nghiệm được chuẩn hóa và liên kết chuỗi giá trị được thiết lập chặt chẽ, du lịch nông nghiệp sẽ trở thành một trong những động lực then chốt thúc đẩy phát triển nông thôn mới, hiện đại và giàu bản sắc.
Hải Hà