Trong nhiều năm qua, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng về sản lượng và xuất khẩu. Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng vẫn tồn tại một thực tế đáng suy ngẫm: giá trị gia tăng của nông sản còn thấp, phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu thô, dễ bị tổn thương trước biến động thị trường. Thực tiễn đó cho thấy, nếu không tạo ra đột phá ở khâu chế biến, nông nghiệp khó có thể phát triển bền vững và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, ứng dụng khoa học – công nghệ trong chế biến nông sản được xem là giải pháp then chốt, không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm, mà còn góp phần tái cấu trúc toàn diện ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại.

Chế biến nông sản – “điểm nghẽn” lâu nay của nông nghiệp

Sản xuất nông nghiệp Việt Nam từ lâu chủ yếu dựa vào lợi thế tự nhiên và lao động, trong khi khâu chế biến chưa được đầu tư tương xứng. Phần lớn nông sản vẫn được tiêu thụ ở dạng thô hoặc sơ chế đơn giản, giá trị gia tăng thấp, dễ rơi vào tình trạng “được mùa, rớt giá”.

Hệ quả là thu nhập của người nông dân thiếu ổn định, doanh nghiệp khó xây dựng thương hiệu bền vững, còn nông sản Việt Nam thường ở vị trí thấp trong chuỗi giá trị. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy phát triển, coi chế biến nông sản là khâu đột phá, trong đó khoa học – công nghệ đóng vai trò quyết định.

Khoa học – công nghệ mở đường cho chế biến sâu

Thực tiễn cho thấy, khoa học – công nghệ đã và đang tạo ra những chuyển biến rõ nét trong chế biến nông sản. Các công nghệ sấy lạnh, cấp đông nhanh, bảo quản khí quyển điều chỉnh, chiết xuất tinh chất, lên men sinh học… giúp kéo dài thời gian bảo quản, giữ được chất lượng và giá trị dinh dưỡng của sản phẩm.

Nhờ ứng dụng công nghệ, nông sản không chỉ dừng lại ở dạng nguyên liệu, mà được chế biến thành nhiều sản phẩm đa dạng, có giá trị kinh tế cao hơn, đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú của thị trường. Đây chính là con đường hiệu quả để nâng cao giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

ảnh sưu tầm

Tự động hóa và công nghệ số trong chế biến

Cùng với công nghệ sinh học và công nghệ vật liệu, tự động hóa và công nghệ số đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong chế biến nông sản. Các dây chuyền phân loại, đóng gói, kiểm soát chất lượng tự động giúp nâng cao năng suất, giảm phụ thuộc vào lao động thủ công và hạn chế sai sót trong quá trình sản xuất.

Đặc biệt, công nghệ số cho phép quản lý toàn bộ quá trình chế biến theo thời gian thực, từ kiểm soát nguyên liệu đầu vào đến truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Điều này không chỉ phục vụ yêu cầu quản lý, mà còn đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế về an toàn thực phẩm và minh bạch thông tin.

Gắn chế biến với thị trường và xây dựng thương hiệu

Một điểm thay đổi quan trọng trong tư duy phát triển nông nghiệp hiện nay là chế biến phải gắn chặt với nhu cầu thị trường. Khoa học – công nghệ giúp doanh nghiệp nông nghiệp nghiên cứu thị hiếu người tiêu dùng, điều chỉnh quy cách sản phẩm, bao bì, mẫu mã phù hợp với từng phân khúc thị trường.

Thông qua chế biến sâu, nông sản không chỉ mang giá trị vật chất, mà còn chứa đựng giá trị thương hiệu, văn hóa và uy tín quốc gia. Đây là yếu tố quan trọng để nông sản Việt Nam thoát khỏi tình trạng cạnh tranh chủ yếu bằng giá rẻ.

Những khó khăn, thách thức đặt ra

Mặc dù vai trò của khoa học – công nghệ trong chế biến nông sản đã được khẳng định, nhưng thực tiễn triển khai vẫn còn nhiều khó khăn. Đầu tư cho công nghệ chế biến đòi hỏi nguồn vốn lớn; nhiều doanh nghiệp nông nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế về năng lực tài chính và quản trị.

Bên cạnh đó, sự liên kết giữa vùng nguyên liệu và cơ sở chế biến chưa chặt chẽ; công nghệ chưa đồng đều giữa các địa phương; nguồn nhân lực kỹ thuật cao trong lĩnh vực chế biến nông sản còn thiếu. Đây là những “nút thắt” cần được tháo gỡ để khoa học – công nghệ thực sự phát huy hiệu quả.

Giải pháp thúc đẩy ứng dụng khoa học – công nghệ trong chế biến

Để chế biến nông sản trở thành động lực nâng cao giá trị gia tăng, cần có cách tiếp cận đồng bộ và lâu dài. Trước hết, cần ưu tiên phát triển công nghệ chế biến gắn với vùng nguyên liệu tập trung, tránh đầu tư dàn trải, thiếu hiệu quả.

Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu; hỗ trợ đổi mới công nghệ; thúc đẩy nghiên cứu và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật. Đồng thời, cần nâng cao vai trò của hợp tác xã trong liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ, tạo nền tảng bền vững cho chuỗi giá trị nông sản.

Ứng dụng khoa học – công nghệ trong chế biến nông sản không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là định hướng phát triển chiến lược của nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn mới. Khi chế biến trở thành khâu đột phá, nông nghiệp sẽ từng bước chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, từ chú trọng sản lượng sang chú trọng giá trị.

Đầu tư cho khoa học – công nghệ trong chế biến nông sản chính là đầu tư cho tương lai của nông nghiệp, cho thu nhập bền vững của người nông dân và cho vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế.

Ngọc Linh