Trả lời: Thực tiễn của một nhà nghiên cứu nông nghiệp lâu năm, đặc biệt gắn với điều kiện sinh thái khắc nghiệt của vùng núi cao phía Bắc xin trả lời khán giả như sau:

1. Ảnh hưởng đến quá trình nảy mầm và ra rễ ban đầu

Rét đậm, rét hại (nhiệt độ trung bình ngày ≤ 15°C, có thời điểm dưới 10°C) làm giảm mạnh hoạt động của enzyme trong hạt giống, dẫn đến:

Hạt nảy mầm chậm, tỷ lệ nảy mầm thấp, không đồng đều.

Rễ non phát triển yếu, khả năng hút nước và dinh dưỡng kém.

Dễ phát sinh hiện tượng thối hạt, chết cây con, đặc biệt ở ngô, đậu tương, rau màu.

Giai đoạn gieo – trồng trùng rét hại kéo dài là điểm nghẽn lớn nhất của sản xuất vụ đông – xuân vùng núi cao.

2. Ức chế sinh trưởng sinh dưỡng của cây trồng

Nhiệt độ thấp làm:

Giảm quang hợp do khí khổng đóng, diệp lục bị phá vỡ một phần.

Cây sinh trưởng chậm, thân thấp, lá nhỏ, màu lá xanh tím hoặc vàng nhạt.

Thời gian sinh trưởng kéo dài bất thường, phá vỡ lịch thời vụ.

Đối với:

Lúa xuân sớm: đẻ nhánh kém, số nhánh hữu hiệu thấp.

Rau vụ đông: sinh trưởng trì trệ, năng suất và chất lượng giảm.

Cây ăn quả ôn đới (mận, đào): rối loạn phân hóa mầm hoa nếu rét kéo dài xen kẽ ấm bất thường.

3. Gia tăng nguy cơ tổn thương mô và chết rét

Ở vùng núi cao (≥ 800 m):

Sương muối, băng giá gây cháy lá, nứt thân, thối đỉnh sinh trưởng.

Mô non bị đông kết nước tế bào → vỡ màng tế bào → cây chết nhanh hoặc suy kiệt kéo dài.

Những cây mẫn cảm nhất:

Lúa mới cấy

Ngô giai đoạn 3–5 lá

Rau ăn lá, cây họ cà

4. Rối loạn hấp thu và chuyển hóa dinh dưỡng

Nhiệt độ đất thấp làm:

Vi sinh vật đất hoạt động yếu → khoáng hóa dinh dưỡng giảm.

Cây khó hấp thu đạm, lân, dù đất vẫn còn dinh dưỡng.

Dễ xuất hiện triệu chứng thiếu dinh dưỡng giả (vàng lá, tím thân).

Hệ quả:

Bón phân không hiệu quả

Cây “đói sinh lý” dù không thiếu phân bón

5. Tác động gián tiếp đến sâu bệnh hại

Rét kéo dài:

Làm suy giảm sức đề kháng tự nhiên của cây.

Khi thời tiết ấm trở lại đột ngột, sâu bệnh bùng phát mạnh, nhất là:

Đạo ôn, bạc lá trên lúa

Thối nhũn vi khuẩn trên rau

Nấm hại rễ, cổ rễ

Đây là hệ quả “trễ” nhưng thường gây thiệt hại nặng nề nếu không được dự báo và phòng ngừa.

6. Ảnh hưởng đến năng suất và hiệu quả sản xuất

Tổng hợp các tác động trên dẫn tới:

Giảm mật độ cây hữu hiệu

Giảm số bông, số quả, khối lượng nông sản

Chất lượng sản phẩm thấp, khó tiêu thụ

Chi phí tăng (giống, phân, thuốc, công chăm sóc)

Hiệu quả kinh tế vụ đông – xuân ở vùng núi cao bị suy giảm rõ rệt nếu rét đậm, rét hại kéo dài không được chủ động ứng phó.

Rét đậm, rét hại kéo dài không chỉ là yếu tố thời tiết bất lợi đơn thuần, mà là tác nhân sinh thái giới hạn, chi phối toàn bộ quá trình sinh trưởng, phát triển và năng suất cây trồng vụ đông – xuân ở vùng núi cao. Việc nhận diện đầy đủ tác động là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng các giải pháp thích ứng chủ động, bền vững.

Quốc Thái