Trả lời:

I. KHÁI QUÁT VỀ BỆNH CHẾT NHANH, CHẾT CHẬM TRÊN HỒ TIÊU

Chết nhanh: Cây đang xanh tốt đột ngột héo rũ, lá rụng nhanh, chết chỉ trong vài ngày → chủ yếu do nấm Phytophthora spp.

Chết chậm: Cây sinh trưởng suy yếu dần, vàng lá, thối rễ, rụng đốt, chết sau nhiều tháng → liên quan đến nấm Fusarium, Pythium, tuyến trùng và vi sinh vật gây hại đất.

Hai dạng bệnh này ngày càng phổ biến và mang tính dịch hại phức hợp, rất khó kiểm soát nếu chỉ xử lý đơn lẻ.

II. NGUYÊN NHÂN KHIẾN BỆNH NGÀY CÀNG GIA TĂNG

1. Suy thoái đất trồng hồ tiêu nghiêm trọng

Nhiều vùng trồng tiêu lâu năm đang đối mặt với:

Đất bị chai cứng, thoái hóa hữu cơ

Mất cân bằng hệ vi sinh vật có lợi

Tồn dư hóa chất BVTV và phân vô cơ kéo dài

→ Tạo điều kiện cho nấm bệnh đất tồn tại bền vững và tái phát mạnh.

2. Canh tác độc canh, không luân canh

Hồ tiêu được trồng liên tục nhiều năm trên cùng chân đất:

Mầm bệnh tích lũy ngày càng lớn

Tuyến trùng và nấm bệnh hình thành quần thể ổn định

→ Đất trở thành “ổ dịch tiềm tàng”.

3. Điều kiện thủy văn và khí hậu bất lợi

Mưa lớn kéo dài, thoát nước kém

Độ ẩm đất cao trong thời gian dài

→ Kích hoạt mạnh nấm Phytophthora gây thối rễ, thối cổ rễ – nguyên nhân trực tiếp của chết nhanh.

4. Bón phân mất cân đối, lạm dụng đạm

Bón nhiều đạm, thiếu kali, canxi, magie, silic

Ít sử dụng phân hữu cơ hoai mục

→ Mô rễ yếu, thành tế bào mỏng, sức chống chịu kém với nấm bệnh.

5. Giống và trụ tiêu không đảm bảo

Sử dụng hom giống mang mầm bệnh

Trồng tiêu trên trụ sống mẫn cảm (muồng, keo…)

→ Bệnh dễ lây lan qua rễ tiếp xúc giữa tiêu – trụ – cây tiêu khác.

6. Quản lý vườn chưa phù hợp

Tưới nước quá nhiều

Không vệ sinh vườn, để tàn dư cây bệnh

Phòng bệnh muộn, chỉ tập trung “chữa khi đã nặng”

III. GIẢI PHÁP PHÒNG – TRỊ BỆNH MANG TÍNH BỀN VỮNG

1. Phòng bệnh từ đất – giải pháp căn cơ nhất

Cải tạo đất bằng:

Phân hữu cơ hoai mục (≥10–15 kg/trụ/năm)

Chế phẩm Trichoderma định kỳ

Bón vôi, lân nung chảy điều chỉnh pH (5,5–6,5)

2. Quản lý nước và thoát nước chủ động

Thiết kế mương thoát nước tốt

Không để nước đọng quanh gốc quá 24 giờ

Hạn chế tưới trong mùa mưa

3. Bón phân cân đối, tăng sức đề kháng cây

Giảm đạm, tăng kali, canxi, magie, silic

Bổ sung vi lượng (Bo, Zn, Cu) đúng liều

Ưu tiên phân bón hữu cơ – sinh học

4. Quản lý tuyến trùng và nấm bệnh tổng hợp

Luân canh hoặc xen canh cây họ đậu, cúc vạn thọ

Sử dụng chế phẩm sinh học khống chế tuyến trùng

Phòng bệnh định kỳ bằng sinh học, không đợi cây biểu hiện nặng

5. Sử dụng giống và vật liệu trồng sạch bệnh

Chỉ lấy hom từ vườn tiêu mẹ khỏe mạnh

Xử lý hom bằng chế phẩm sinh học trước khi trồng

Không trồng tiêu trên đất đã từng bị chết hàng loạt

6. Xử lý khi bệnh đã xuất hiện

Cách ly cây bệnh

Đào rãnh, rải vôi khử trùng đất

Kết hợp thuốc đặc trị đúng hoạt chất, đúng thời điểm, không lạm dụng

IV. NHẬN ĐỊNH KHOA HỌC

Bệnh chết nhanh, chết chậm trên hồ tiêu không chỉ là bệnh hại đơn lẻ, mà là hệ quả của:

Suy thoái đất + mất cân bằng sinh thái đất + kỹ thuật canh tác chưa bền vững.

Muốn kiểm soát hiệu quả, cần chuyển mạnh sang quản lý dịch hại tổng hợp (IPM – ICM), lấy đất khỏe → rễ khỏe → cây khỏe làm trung tâm.

Ngọc Linh