1. Đặc điểm sinh học
Rươi là loài giun nhiều tơ sống chủ yếu ở vùng nước lợ cửa sông, chịu tác động trực tiếp của chế độ thủy triều. Trong suốt quá trình sinh trưởng, rươi sống vùi trong lớp bùn đáy, ít di chuyển, chỉ nổi lên mặt nước vào một số thời điểm nhất định trong năm để sinh sản. Mỗi năm rươi có hai vụ xuất hiện chính, thường vào các tháng 4–6 và 9–11 âm lịch.
Thức ăn của rươi chủ yếu là mùn bã hữu cơ, xác động – thực vật phân hủy và sinh vật phù du. Nhờ đặc tính này, rươi không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn góp phần cải tạo môi trường, làm sạch đất và nước vùng đất ngập nước.
Mô hình canh tác rươi kết hợp sản xuất lúa hữu cơ giúp đa dạng hóa sản phẩm, giảm rủi ro trong sản xuất, tận dụng hiệu quả đất canh tác, đồng thời tạo ra sản phẩm gạo sạch, được thị trường ưa chuộng. So với canh tác đơn lẻ, mô hình này cho hiệu quả kinh tế cao và bền vững hơn.
2. Lựa chọn vị trí canh tác
Đầm (ruộng) nuôi rươi cần bố trí ở vùng nước lợ ven cửa sông, có thủy triều ra vào tự nhiên, không bị ảnh hưởng bởi nguồn nước thải sinh hoạt hoặc công nghiệp. Tránh khu vực có nguồn nước ngọt chảy trực tiếp vào ruộng rươi.
Đất nuôi rươi thích hợp là đất thịt hoặc đất thịt pha cát, có độ kết dính tốt, pH ≥ 5. Nền đáy chủ yếu là bùn cát, giàu mùn hữu cơ. Không chọn đất cát rời, đất than bùn hoặc đất chua phèn nặng vì khó giữ nước và dễ gây bất lợi cho sinh trưởng của rươi.
Nguồn nước cấp cần đảm bảo các chỉ tiêu cơ bản: pH 7–8; oxy hòa tan 5–6 mg/l; độ mặn từ 0–5‰; độ kiềm 80–120 mg CaCO₃/l; nhiệt độ thích hợp 25–31°C; nước có độ trong trên 10 cm.
3. Thiết kế và chuẩn bị đầm, ruộng rươi
Diện tích ruộng canh tác rươi tối thiểu nên từ 2.000 m² trở lên. Bờ ruộng cao 1,0–1,5 m, cao hơn mức triều cường tối đa từ 0,3–0,5 m; mặt bờ rộng 1–1,5 m để thuận tiện cho quản lý và đi lại. Đáy ruộng cần bằng phẳng, hơi dốc về phía cống thoát để dễ tháo nước và thu hoạch.
Hệ thống cống gồm cống cấp nước và cống thoát – thu hoạch, có thể kết hợp trong trường hợp quy mô nhỏ. Cống cần gắn lưới lọc để ngăn cá, cua, cáy và các loài địch hại xâm nhập.
Việc cải tạo ruộng nên tiến hành vào thời điểm nước kém. Tháo cạn nước, diệt sạch địch hại; phát quang bờ bụi; kiểm tra, sửa chữa cống. Tiến hành sục bùn hoặc cày bừa lớp bùn mặt khoảng 20 cm, loại bỏ rác hữu cơ chưa phân hủy, san phẳng đáy ruộng và tạo rãnh thoát nước. Sau đó thau rửa ruộng bằng cách cấp – tháo nước 3–4 lần. Nếu pH đất thấp (<6), bón bổ sung vôi nông nghiệp với lượng 7–10 kg/100 m².
4. Cấy lúa và thả rươi giống
Sau khi cải tạo ruộng, tiến hành cấy lúa để tạo sinh cảnh thuận lợi cho rươi sinh trưởng, đồng thời giúp điều hòa nhiệt độ nước. Mỗi năm canh tác một vụ lúa chiêm, tùy điều kiện thủy văn địa phương.
Nên chọn các giống lúa chịu mặn, chịu chua như J02, ST25… Lượng giống sử dụng khoảng 0,8–1,2 kg/sào. Hình thức cấy được khuyến khích hơn gieo sạ vì không làm chai mặt đất và phù hợp với giai đoạn rươi ấu trùng.
Rươi giống có thể được thu tự nhiên vào các kỳ triều cường trong năm (tháng 4–5 và 9–12 âm lịch). Khi triều lên cao, mở cống lấy nước vào ruộng để ấu trùng rươi theo nước vào, sau đó giữ mực nước 20–30 cm. Ngoài ra, nên bổ sung rươi giống nhân tạo để tăng mật độ nuôi. Rươi giống cỡ 1–1,2 cm/con thả với mật độ 100–120 con/m², vào sáng sớm hoặc chiều mát.
5. Chăm sóc và quản lý
Sau khoảng một tháng, kiểm tra mật độ rươi bằng cách đãi nhẹ lớp bùn mặt. Mật độ đạt 100–150 cá thể/m² là phù hợp. Định kỳ theo các kỳ triều, cấp – tháo nước để bổ sung phù sa, tảo và nguồn thức ăn tự nhiên cho rươi, duy trì mực nước 20–40 cm.
Quản lý tốt rơm rạ sau thu hoạch lúa, không để phân hủy tự do gây ô nhiễm nước. Có thể sử dụng chế phẩm sinh học (EM, BioEM, Emina…) để xử lý rơm rạ, phân chuồng, vừa cải tạo đất vừa tạo nguồn thức ăn cho rươi. Khi cần thiết, bổ sung thêm cám gạo, đậu nành hoặc phân hữu cơ hoai mục với lượng vừa phải.
6. Thu hoạch
Sau 8–10 tháng nuôi, rươi đạt độ thành thục và có thể thu hoạch. Trước vụ thu, nên phơi bãi 5–7 ngày để kích thích rươi thành thục, đồng thời loại bỏ địch hại. Khi triều cường lên, cấp nước vào ruộng ở mức cao nhất, rươi sẽ nổi lên và di chuyển về phía cống thu hoạch. Dùng túi lưới đáy mắt nhỏ (1–3 mm) để thu rươi.
Thu hoạch cần thao tác nhẹ nhàng, rươi được bảo quản trong khay xốp hoặc giữ lạnh có thể sống từ 5–7 ngày, thuận tiện cho tiêu thụ và vận chuyển xa.
Bắc Hà