Nuôi cá tra thâm canh mang lại giá trị kinh tế cao, tuy nhiên nếu quản lý không tốt sẽ phát sinh lượng lớn chất thải hữu cơ, gây ô nhiễm môi trường nước ao nuôi và khu vực xung quanh. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật phù hợp sẽ giúp kiểm soát chất lượng nước, giảm thiểu ô nhiễm, nâng cao hiệu quả sản xuất và hướng tới phát triển bền vững ngành hàng cá tra.
1. Kiểm soát thức ăn – giải pháp then chốt giảm ô nhiễm
Đối với thức ăn tự chế: Người nuôi cần tính toán, phối trộn thành phần dinh dưỡng phù hợp với từng giai đoạn phát triển của cá nhằm giảm hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR). Khi cá tiêu hóa tốt, lượng chất thải bài tiết ra môi trường sẽ giảm đáng kể, từ đó hạn chế ô nhiễm nguồn nước. Có thể bổ sung các chất kết dính như bột gòn, bột keo để tăng độ bền viên thức ăn, hạn chế tan rã trong nước.
Đối với thức ăn công nghiệp: Cần lựa chọn thức ăn có chất lượng tốt, mùi đặc trưng của nguyên liệu phối chế, không có mùi mốc hay mùi lạ. Viên thức ăn phải đồng đều, không vón cục, có độ bền cao (theo tiêu chuẩn không nhỏ hơn 2 giờ). Tùy theo cỡ cá ở từng giai đoạn mà lựa chọn kích cỡ viên phù hợp với miệng cá nhằm hạn chế thức ăn chìm xuống đáy ao.
Thức ăn phải được đóng gói kín, bao bì bền chắc, không hút ẩm, còn nguyên vẹn và đã được tiệt trùng. Chỉ mua thức ăn tại các cơ sở đủ điều kiện kinh doanh, bảo quản đúng quy định; tuyệt đối không sử dụng thức ăn trôi nổi, hết hạn hoặc bảo quản không đảm bảo.
Ngoài ra, nên sử dụng thức ăn có hàm lượng đạm phù hợp từng giai đoạn phát triển của cá và bổ sung enzyme (như phytase) để tăng khả năng tiêu hóa, giảm thải ra môi trường. Hàng ngày cần theo dõi hoạt động bắt mồi của cá, điều chỉnh lượng cho ăn hợp lý; vệ sinh sạch sẽ dụng cụ, phương tiện cho ăn trước và sau khi sử dụng.
2. Sử dụng chế phẩm sinh học định kỳ
Định kỳ 10–15 ngày/lần sử dụng chế phẩm sinh học để xử lý nền đáy ao, giúp phân hủy thức ăn dư thừa, chất thải cá, xác cá chết và xác tảo tàn lắng tụ lâu ngày dưới đáy ao. Đây là nguồn chất thải lớn, đặc biệt nguy hiểm khi thời tiết thay đổi, dễ phát sinh các khí độc gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cá nuôi.
Một số chế phẩm sinh học còn có tác dụng tăng cường hệ vi sinh đường ruột, giúp cá tiêu hóa thức ăn tốt hơn. Việc trộn chế phẩm sinh học vào thức ăn sẽ giúp giảm hệ số sử dụng thức ăn, cá sinh trưởng nhanh, đồng thời giảm lượng chất thải phát sinh ra môi trường ao nuôi.
3. Ứng dụng công nghệ tuần hoàn và công nghệ cao
Nuôi thủy sản tuần hoàn (RAS):
Đây là một trong những giải pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu ô nhiễm từ ao nuôi cá tra. Hệ thống RAS cho phép nuôi thâm canh với lượng nước thay thấp, hạn chế xả thải ra môi trường, tiết kiệm nước và giảm tác động tiêu cực đến hệ sinh thái xung quanh.
Ứng dụng công nghệ cao:
Áp dụng hệ thống cho ăn tự động, sục khí hiệu quả, năng lượng mặt trời và các giải pháp IoT giúp theo dõi, kiểm soát các chỉ tiêu môi trường nước (oxy hòa tan, pH, nhiệt độ…) một cách chính xác và kịp thời.
Tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế: Việc áp dụng các tiêu chuẩn như GlobalGAP, ASC không chỉ nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn đảm bảo quy trình nuôi an toàn, thân thiện với môi trường và phát triển bền vững.
4. Quản lý ao nuôi chặt chẽ
Sử dụng máy sục khí để tăng hàm lượng oxy hòa tan trong nước, giúp cá hô hấp tốt, giảm FCR và tạo điều kiện cho vi sinh vật đáy ao hoạt động hiệu quả trong quá trình phân hủy chất thải.
Từ tháng nuôi thứ hai trở đi, khi lượng thức ăn và chất thải tăng cao, cần tiến hành xi phông định kỳ để loại bỏ triệt để cặn bã hữu cơ dưới đáy ao. Nếu không được xử lý, các chất này sẽ phân hủy kỵ khí, sinh ra nhiều khí độc như H₂S, NH₃, NO₂ gây hại trực tiếp cho cá. Đồng thời, quá trình phân hủy mùn bã hữu cơ còn làm gia tăng nitơ và phốt pho, kích thích tảo bùng phát, gây ô nhiễm và thiếu oxy trong ao nuôi.
5. Xử lý và tái sử dụng nước thải
Nước thải từ ao nuôi cá tra có thể được tận dụng để tưới lúa, bơm vào vườn cây ăn trái, nâng cấp nền nhà hoặc sử dụng nuôi trứng nước, góp phần giảm ô nhiễm và tận dụng nguồn dinh dưỡng.
Nhiều nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy việc sử dụng hệ thống đất ngập nước để xử lý nước thải ao nuôi cá tra mang lại hiệu quả cao. Thử nghiệm của Đại học Cần Thơ với mô hình đất ngập nước chảy ngầm kiến tạo cho kết quả xử lý khả quan, trong đó chỉ số BOD₅ giảm tới 84%, góp phần đáng kể trong việc bảo vệ môi trường vùng nuôi.
Phương Loan