Rệp sáp giả là một trong những đối tượng dịch hại quan trọng trên cây thanh long, gây hại trực tiếp trên cành và quả, làm giảm năng suất, chất lượng trái và ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả sản xuất. Rệp sáp giả thường sinh sống tập trung thành từng ổ, được bao phủ bởi lớp sáp trắng nên khó bị tiêu diệt, đồng thời là môi giới truyền một số bệnh nguy hiểm. Việc phòng trừ rệp sáp giả cần được thực hiện theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), kết hợp đồng bộ các biện pháp canh tác, sinh học và hóa học một cách hợp lý, nhằm đạt hiệu quả cao, giảm chi phí và hạn chế ô nhiễm môi trường.

1. Biện pháp canh tác

1.1. Cắt tỉa cành, quả và vệ sinh vườn

- Đối với vườn thanh long giai đoạn kiến thiết cơ bản: Cần thường xuyên vệ sinh, cắt tỉa cành, đặc biệt là các cành mọc dọc theo trụ nọc, cành già yếu, sâu bệnh. Sau khi cắt tỉa, phải thu gom và xử lý triệt để các bộ phận bị cắt bỏ, không để tồn dư trong vườn hoặc quanh gốc cây vì đây là nơi rệp sáp giả trú ngụ và phát triển.

- Đối với vườn thanh long giai đoạn kinh doanh: Khi tỉa quả cần cắt sát cuống, bởi đây là vị trí rệp sáp giả thường tập trung sinh sống. Nếu không xử lý kỹ, rệp sáp giả sẽ tiếp tục lây lan và gây hại cho lứa quả tiếp theo.

1.2. Bón phân cân đối, hợp lý

Việc bón phân đầy đủ và cân đối giúp cây sinh trưởng khỏe, tăng sức chống chịu với sâu bệnh:

- Phân chuồng hoai mục: 20 – 23 kg/trụ/năm

- Phân đạm (N): 1 – 1,3 kg/trụ/năm

- Phân lân (P₂O₅): 3,6 kg/trụ/năm

- Phân kali (K₂O): 0,7 – 0,8 kg/trụ/năm

Không bón thừa đạm vì sẽ làm cành non phát triển mạnh, tạo điều kiện thuận lợi cho rệp sáp giả gây hại.

2. Điều tra, phát hiện sớm rệp sáp giả

Người trồng cần thường xuyên kiểm tra vườn thanh long, đặc biệt trong giai đoạn cây ra lộc non, ra hoa và nuôi quả, để phát hiện sớm sự xuất hiện của rệp sáp giả và áp dụng biện pháp phòng trừ kịp thời.

Có 4 loài rệp sáp giả gây hại chính, gồm:

- Rệp sáp giả sọc (Ferrisia sp.)

- Rệp sáp giả Jack Beardsley (Pseudococcus jackbeardsleyi)

- Rệp sáp giả bông (Phenacoccus solenopsis)

- Rệp sáp giả minor (Planococcus minor)

Trong đó, rệp sáp giả sọc và rệp sáp giả Jack Beardsley là hai loài phổ biến, có tần suất xuất hiện cao nhất.

Đặc điểm nhận dạng một số loài phổ biến:

- Pseudococcus jackbeardsleyi: Cơ thể màu trắng đục, hình oval hoặc thon dài, xung quanh có lớp tua sáp mỏng; đôi tua sáp ở đuôi dài bằng khoảng ½ chiều dài cơ thể. Rệp thường xuất hiện trên cành và quả.

- Ferrisia sp: Cơ thể thon dài, màu trắng đục, chân màu nâu tối, được bao phủ bởi các sợi sáp trắng, đặc trưng có hai đường sọc dài chạy dọc cơ thể. Rệp gây hại chủ yếu trên cành và quả.

2. Biện pháp sinh học

2.1. Bảo vệ và phát triển thiên địch

- Trồng xen các hàng cây hoa có mật (như cúc, xuyến chi…) giữa các hàng thanh long; cứ 3 – 4 hàng thanh long trồng 1 hàng cây hoa, nhằm thu hút và duy trì quần thể thiên địch.

- Bảo vệ các loài thiên địch tự nhiên như ong ký sinh rệp sáp giả (Anagyrus jennifeae), bọ mắt vàng, bọ rùa bắt mồi, giòi ăn rệp.

- Hạn chế tối đa việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học khi mật độ rệp thấp để không làm suy giảm quần thể thiên địch.

2.2. Sử dụng chế phẩm sinh học: Phun chế phẩm sinh học chứa nấm ký sinh Beauveria bassiana (mật độ bào tử khoảng 10⁹ bào tử/g) khi rệp sáp giả mới xuất hiện, mật độ thấp (0,2 – 0,3 con/cành hoặc quả). Phun vào sáng sớm hoặc chiều mát để đạt hiệu quả cao.

2.3. Nhân nuôi và thả bọ rùa hai chấm vàng bắt mồi

- Nhân nuôi bọ rùa hai chấm vàng (Scymnus bipunctatus) với thức ăn là rệp sáp giả dứa (Dysmicoccus neovebripes) nuôi trên quả bí ngô (Cucurbita moschata).

- Phóng thả bọ rùa bắt mồi:

+ Lượng thả: 8.000 – 10.000 con trưởng thành/ha đối với vườn kinh doanh
• 6.000 – 7.000 con trưởng thành/ha đối với vườn kiến thiết cơ bản

+ Thời điểm thả: thả 3 lần, bắt đầu khi cây ra nụ, mỗi lần cách nhau 10 – 15 ngày.

+ Dụng cụ thả: hộp nhựa vuông cạnh 5 cm, cao 6 cm, mỗi hộp chứa 20 – 30 con bọ rùa; treo lên cành ở độ cao 1,2 – 1,3 m.

+ Thời gian thả: buổi sáng 7 – 9 giờ hoặc chiều 16 – 18 giờ.

3. Biện pháp hóa học: Chỉ sử dụng thuốc hóa học khi mật độ rệp cao, khó kiểm soát bằng biện pháp sinh học.

- Có thể sử dụng thuốc chứa các hoạt chất Spirotetramat, Abamectin, Emamectin benzoate.

- Phun thuốc sau thu hoạch, hoặc sau khi cắt tỉa, vệ sinh vườn.

- Sử dụng đúng liều lượng, nồng độ theo khuyến cáo trên bao bì và tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” trong sử dụng thuốc BVTV.

- Chỉ sử dụng các loại thuốc đã được đăng ký trong Danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam cho cây thanh long.

Phòng trừ rệp sáp giả hại cây thanh long cần được thực hiện một cách chủ động, tổng hợp và lâu dài. Việc kết hợp hài hòa các biện pháp canh tác, sinh học và hóa học không chỉ giúp kiểm soát hiệu quả rệp sáp giả mà còn góp phần nâng cao năng suất, chất lượng quả và phát triển sản xuất thanh long theo hướng an toàn, bền vững.

Bắc Hà