Trả lời: Hiện tượng cây lúa sinh trưởng mạnh ở giai đoạn đầu nhưng đến làm đòng – trổ bông lại bị lép hạt nhiều là vấn đề phổ biến trong sản xuất lúa hiện nay. Nguyên nhân không nằm ở một yếu tố đơn lẻ mà là tổng hợp của nhiều yếu tố sinh lý, dinh dưỡng và điều kiện ngoại cảnh.

1. Mất cân đối dinh dưỡng, đặc biệt là thừa đạm đầu vụ

Việc bón thừa phân đạm ở giai đoạn mạ – đẻ nhánh làm cây lúa phát triển thân lá quá mạnh, tạo cảm giác “xanh tốt giả tạo”. Khi bước vào giai đoạn làm đòng, cây lại thiếu lân, kali và các nguyên tố trung – vi lượng như Bo, Silic, Kẽm. Hậu quả là quá trình phân hóa hoa kém, hạt phấn yếu, khả năng thụ tinh thấp, dẫn đến nhiều hạt lép.

2. Bón phân không đúng thời điểm làm đòng

Nhiều trường hợp bón đạm muộn hoặc không bón phân đón đòng đúng thời điểm. Điều này khiến dinh dưỡng tiếp tục dồn cho sinh trưởng sinh dưỡng, trong khi đòng không được nuôi dưỡng đầy đủ. Kết quả là đòng ngắn, số hoa hữu hiệu ít, hạt lép tập trung nhiều ở đầu và cuối bông.

3. Thời tiết bất thuận trong giai đoạn làm đòng – trổ

Giai đoạn từ 7–10 ngày trước trổ đến sau trổ khoảng 5 ngày là thời kỳ mẫn cảm nhất của cây lúa. Nhiệt độ cao trên 35°C, mưa kéo dài, ẩm độ không khí cao, gió nóng khô hoặc chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn đều làm hạt phấn bị chết, phấn khó tung hoặc thụ phấn kém, dẫn đến lép hạt.

Ảnh minh hoạ

4. Quản lý nước ruộng không phù hợp

Thiếu nước hoặc để ruộng khô nứt trong giai đoạn làm đòng sẽ làm đòng phát triển kém, nghẹn đòng. Ngược lại, ngập nước sâu kéo dài khi trổ cũng cản trở quá trình thụ phấn, làm tăng tỷ lệ hạt lép.

5. Sâu bệnh hại tấn công giai đoạn làm đòng

Một số đối tượng gây hại âm thầm nhưng rất nguy hiểm như bệnh đạo ôn cổ bông, sâu đục thân, rầy nâu, bọ trĩ hoặc các bệnh virus ở mức độ nhẹ. Chúng làm gián đoạn quá trình vận chuyển dinh dưỡng lên bông, khiến hoa và hạt không được nuôi dưỡng đầy đủ.

6. Giống lúa không phù hợp điều kiện canh tác

Một số giống mẫn cảm với nhiệt độ cao hoặc trổ bông đúng thời điểm thời tiết bất lợi. Giống lúa lai nếu không được quản lý dinh dưỡng phù hợp cũng dễ xảy ra hiện tượng lép hạt sinh lý.

7. Đất canh tác bị suy thoái

Canh tác nhiều vụ liên tục, ít bón phân hữu cơ, đất chua, phèn hoặc mặn nhẹ làm hệ rễ phát triển kém, khả năng hấp thu dinh dưỡng giảm. Dù trên mặt ruộng cây vẫn xanh tốt nhưng thực chất không đủ dinh dưỡng để nuôi đòng và nuôi hạt.

Kết luận:

Cây lúa bị lép hạt nhiều không phải do sinh trưởng kém mà chủ yếu do giai đoạn sinh sản bị thiếu dinh dưỡng, chịu stress môi trường và rối loạn sinh lý. Việc điều chỉnh cân đối phân bón, quản lý nước hợp lý, phòng trừ sâu bệnh kịp thời và chọn giống phù hợp là những giải pháp then chốt để hạn chế lép hạt và nâng cao năng suất lúa.

Ngọc Linh