Thời gian qua, người nông dân tại nhiều địa phương trong cả nước do chỉ tập trung việc gia tăng sản lượng lúa nên vẫn còn tình trạng lạm dụng khá nhiều phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc hoá học độc hại trong quá trình sản xuất nông nghiệp nói chung và canh tác lúa nói riêng.

Việc làm này vừa khiến cho đất nhanh bị thoái hóa, sụt giảm các loại vi sinh vật có lợi trong đất, gây tồn dư các kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật mà còn tác động không tốt đến sản phẩm nông nghiệp, môi trường sinh thái cũng như ảnh hưởng đến sức khỏe của cả người sản xuất và người tiêu dùng. Trong khi đó, nhu cầu của xã hội hiện nay lại đang rất cần những sản phẩm nông sản sạch, an toàn, nhiều chất dinh dưỡng, có lợi cho sức khỏe con người.

Trước thực trạng trên, trong những năm gần đây, chính quyền các tỉnh, thành phố cùng ngành chức năng đang rất quan tâm, tập trung hướng dẫn và có nhiều chính sách nhằm hỗ trợ người nông dân mạnh dạn chuyển đổi, đầu tư thực hiện các mô hình trồng lúa theo hướng hữu cơ. Có thể thấy, việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật mới nhằm tạo ra những sản phẩm nông sản sạch, an toàn giúp nâng cao giá trị, mặt khác lại hạn chế được bệnh tật trên cây trồng là xu hướng vô cùng cần thiết và cấp bách.

Hiện nay, nhiều mô hình trồng lúa theo hướng hữu cơ sau thời gian được triển khai thực hiện thử nghiệm tại các tỉnh, thành phố đã và đang cho thấy mang lại những hiệu quả thiết thực. Nông dân được chuyển giao các quy trình kỹ thuật, tiếp cận với phương thức canh tác theo hướng hữu cơ để thay đổi nhận thức, ngày càng có trách nhiệm hơn với những sản phẩm nông nghiệp được sản xuất.

Đáng chú ý, các mô hình này còn từng bước hướng người nông dân tiến đến nền nông nghiệp phát triển an toàn, bền vững, việc trồng lúa theo hướng hữu cơ đang mở ra hướng đi mới cho người nông dân. Quan trọng hơn cả là thông qua các mô hình được triển khai còn góp phần giúp nhiều địa phương xây dựng và khẳng định được thương hiệu lúa, gạo sạch có uy tín trên thị trường, được người tiêu dùng tin tưởng lựa chọn. Bên cạnh đó, khuyến khích bà con nông dân tích cực chuyển đổi sang sản xuất lúa theo hướng hữu cơ nhằm giảm thiểu những tác động xấu đến môi trường và hệ sinh thái đồng ruộng.

Tỉnh An Giang là địa phương đi đầu cả nước trong việc triển khai từ rất sớm các mô hình nông nghiệp hữu cơ, canh tác hữu cơ. Đặc biệt là ở các vùng như: Tịnh Biên, Tri Tôn (vùng Bảy Núi), nhờ vào những điều kiện tự nhiên vốn có hết sức thuận lợi, đất đai màu mỡ, nguồn nước sạch, cùng với sự nhạy bén của chính quyền và người dân nên các mô hình đều mang lại hiệu quả rõ nét.

Với những sản phẩm tiêu biểu như: Gạo Tịnh Biên, trái cây Bảy Núi… các sản phẩm hữu cơ của tỉnh đã có mặt ở cả thị trường trong nước và xuất khẩu, được quốc tế công nhận. Nhờ những lợi thế về thiên nhiên và sự quyết tâm, những năm gần đây, tỉnh An Giang đang tiếp tục mở rộng diện tích, nâng cao chất lượng để khẳng định thương hiệu nông sản hữu cơ, qua đó tạo tiền đề quan trọng cho ngành nông nghiệp bền vững.

Điển hình như Hợp tác xã nông nghiệp Vĩnh Bình, xã Vĩnh An đã tiên phong trong triển khai mô hình sản xuất lúa theo hướng VietGAP hữu cơ, từng bước hình thành thương hiệu gạo an toàn, nâng cao thu nhập cho bà con nông dân. Đồng thời, mô hình còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái ở địa phương.

Theo ông Nguyễn Văn Tắc – Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã nông nghiệp Vĩnh Bình cho biết: Từ năm 2013, sau khi ông có dịp được tham quan tận mắt mô hình cánh đồng lúa tại Nhật Bản thì đã ấp ủ ý tưởng chuyển đổi sản xuất theo hướng hữu cơ. Ban đầu (vào năm 2018), dù gặp phải rất nhiều khó khăn khi triển khai nhưng ông vẫn mạnh dạn đầu tư 8 ha đất để sản xuất lúa theo quy trình hữu cơ nhằm tự đánh giá tính hiệu quả trong việc giảm thiểu chi phí, tăng năng suất, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nhờ sự kiên trì, bền bỉ cộng với niềm đam mê sản xuất sản phẩm sạch nên toàn bộ diện tích canh tác 8 ha này đã được cấp chứng nhận VietGAP vào năm 2023. Đáng chú ý, Hợp tác xã đã xây dựng thương hiệu gạo “Hồng Ngọc”- sản phẩm gạo an toàn được thị trường đón nhận, góp phần khẳng định giá trị cho hạt gạo địa phương.

Qua nhiều vụ canh tác, mô hình đã cho thấy ngày càng có nhiều ưu điểm vượt trội hơn so với tập quán canh tác truyền thống cũ. Cụ thể như: Chi phí đầu vào giảm được 60 - 70% so với truyền thống (lượng giống gieo sạ chỉ còn từ 6 - 8 kg/1.000 m²); chi phí sản xuất giảm từ 40 – 50%; gia tăng năng suất từ 10 – 20% và giá trị sản phẩm cao hơn.

Cùng với đó, mô hình còn giúp giảm việc sử dụng phân, thuốc hóa học (giảm ít nhất 4 lần phun xịt thuốc so với sản xuất truyền thống, tiết kiệm được lượng nước tưới. Nhờ vào việc sử dụng phân hữu cơ thay cho phân hóa học còn giúp phục hồi độ màu mỡ và cân bằng hệ sinh thái đất, góp phần sản xuất bền vững lâu dài.

Để duy trì và tiếp tục phát triển, lan tỏa mô hình, Hợp tác xã cũng đã xác định tập trung vào một số giải pháp định hướng trong thời gian tới; trong đó sẽ đồng hành với chính quyền địa phương vận động bà con nông dân cùng xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 300 ha, tiến hành sản xuất đồng nhất một giống và một quy trình. Việc hình thành vùng nguyên liệu tập trung sẽ giúp tạo điều kiện thuận lợi để thu hút các doanh nghiệp đầu tư, giúp nâng cao giá trị gia tăng và đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm nông sản.

Khu vực địa bàn các xã Quảng Điền và Đan Điền ở thành phố Huế chủ yếu có địa hình đồng bằng nên rất thuận lợi cho nông nghiệp phát triển. Mặc dù việc xây dựng các mô hình trồng lúa hữu cơ vẫn còn khá nhiều khó khăn đối với bà con nông dân, song những kết quả đạt được rất đáng ghi nhận, đem lại nhiều lợi ích cho cả người sản xuất và người tiêu dùng.

Đến nay, ngày càng có nhiều hộ dân ở hai xã Đan Điền và Quảng Điền đã thay đổi được cách tư duy trong canh tác lúa. Từ chỗ chỉ chú trọng vào năng suất như trước đây thì hiện nhiều nông dân đã tập trung vào chất lượng và giá trị gia tăng của lúa gạo.

Theo thống kê, trên địa bàn hai xã đang có khoảng 16 ha diện tích canh tác lúa hữu cơ, 17 ha lúa sử dụng phân vi sinh và 20 ha sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP. Con số trên tuy chưa phải là lớn nhưng đang là nền móng quan trọng để mở rộng trong những năm tới, khẳng định hướng sản xuất nông nghiệp hiện đại gắn với thị trường tiêu thụ ổn định.

Bên cạnh đó, có 32 cánh đồng mẫu lớn với tổng diện tích canh tác 845,5 ha cũng đã được các cấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm quy hoạch. Từ đó, tạo điều kiện thuận lợi để áp dụng đồng bộ quy trình canh tác tiên tiến, sản xuất giống lúa chất lượng cao, hữu cơ và VietGAP theo chuỗi giá trị khép kín. Đặc biệt, tại địa bàn xã Đan Điền, có nhiều vùng lúa tập trung theo hướng hữu cơ, VietGAP đã được hình thành ở các Hợp tác xã Nông nghiệp như: Nam Vinh, Đông Vinh, Phú Thuận, góp phần đưa giá trị sản xuất nông nghiệp đạt khoảng 650 tỷ đồng/năm.

Hiện, các địa phương đang tập trung phát triển sản phẩm nông nghiệp chủ lực theo tiêu chuẩn an toàn, bền vững, nhất là VietGAP và hữu cơ. Nhờ việc mở rộng diện tích lúa hữu cơ không chỉ phục vụ tốt nhu cầu tại địa phương, trong thành phố mà còn hướng đến xuất khẩu.

Được biết, năm 2025, việc khuyến khích nông dân trồng lúa hữu cơ còn được thực hiện qua các chính sách hỗ trợ tài chính từ Nhà nước. Cụ thể, theo Nghị định số 112/2024/NĐ-CP, ngân sách Nhà nước hỗ trợ 1,5 triệu đồng/ha/năm đối với đất chuyên trồng lúa; hỗ trợ 750.000 đồng/ha/năm đối với đất trồng lúa còn lại, trừ đất lúa nương được mở rộng tự phát.

Những ưu đãi về tăng định mức hỗ trợ đất trồng lúa và có thể mở rộng thêm các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, chứng nhận hữu cơ, kết nối thị trường… sẽ giúp người nông dân giảm chi phí, tăng lợi nhuận và đảm bảo đầu ra bền vững cho lúa hữu cơ, hướng tới mục tiêu nông nghiệp xanh, sạch và an toàn hơn. 

Tuyết Minh